Abdullah Ziya Kozanoğlu

(d. 16 Ocak 1906 / ö. 29 Mart 1966)
Yazar, Mimar, Müteahhit, Ressam, Gazeteci
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

İstanbul’un Beşiktaş semtinde dünyaya geldi. İlköğrenimini 1916'da Nişantaşı İttihat ve Terakki Mektebi'nde, ortaöğrenimini ise 1919’da Beşiktaş Genç Osman Paşa Ortaokulu'nda tamamladı. 1922'de Kabataş Lisesi'nden mezun olan yazar, daha sonra Yüksek Mühendis Mektebi'ne (Mühendis Mekteb-i Âlisi) girdi; ancak buradan mezun olamadan ayrılmak zorunda kaldı (Angın 2017). Mühendis Mekteb-i Âlisi'nden mezun olamadan ayrılma gerekçesi, burada öğrenimine devam ederken meydana gelen bir öğrenci ayaklanmasıdır. Abdullah Ziya Kozanoğlu, yükseköğrenimi sırasında yüksekokullar talebe birliğinin kurulması için mücadele etti. Bu mücadele esnasında gelişen bir vapur kaçırma olayı dolayısıyla okulundan ayrılmak zorunda kaldı. Mühendis Mektebi'nden ayrılmasının ardından Güzel Sanatlar Akademisi Mimarlık Bölümü'ne kaydoldu. Bu okulu başarı ile bitirerek 1929'da mezun oldu (Mocani 2011).

Yükseköğrenimini kısa bir sürede başarıyla tamamlayan Kozanoğlu, Avrupa’ya giderek eğitimine burada devam etmek istedi. Ancak bu isteğini gerçekleştiremedi. Çeşitli gazetelerde yazılar yazdı. Adana Belediyesi Fen İşlerinde müdürlük, Maarif Vekâletinde kontrol şefliği görevlerinde bulundu.

Spora ve sanata ilgili olan Kozanoğlu, 1942-1950 ve 1952-1955 yılları arasında Beşiktaş Jimnastik Kulübünün başkanlığını yaptı. Ardından bir arkadaşının tavsiyesi ile Arena Tiyatrosunun kurulmasını sağladı (Kaya 2010). Güzel Sanatlar Akademisi'nde öğrenci iken dünyaca ünlü İsveç asıllı mimar Arnold Ernst Egli’den ders aldı. Sonraki yıllarda bu kişiden saygıyla bahsetti. Kozanoğlu, ayrıca bitirme projesi olarak Güzel Sanatlar Akademisi binasını tasarladı (Angın 2017).

Kozanoğlu’nun Adana’da görev yaptığı dönemde verdiği mimari eserler arasında Adana Gazi Anıtı; Salihli, Manisa, Akhisar yatı mektepleri ile Akhisar Ortaokulu gibi çalışmalar yer alır (Angın 2017). Diğer önemli eserleri arasında Adana’da Kimyager Ali Rıza Bey Evi, Adana’da Foto Coşkun fotoğrafhanesi iç mekân düzenlemesi, Adana Şehir Stadyumu, Ziraat Haşarat Laboratuvarı, Adana Çınarlı İlkokulu sınıf ilavesi, Adana’da kira evi, İstanbul’da Son Posta Matbaası binası, Adana Erkek Muallim Mektebi tadil inşaatı ve cephe tasarımı, Adana Gazi Abidesi, Moda’da villa projesi sayılabilir. Taslak hâlinde olup yapılmamış projeleri de bulunan Kozanoğlu, bir süre sonra mimarlığı bırakıp müteahhitliğe yönelir. Mimari alanda ileri sürdüğü en önemli fikir, "Cumhuriyet Konutu" projesidir (Angın 2017).

Kozanoğlu edebiyat dünyasına on dört yaşında iken Bizim Mecmua adlı dergide yayımlanan "Şairle Ekmekçi" adlı şiirle girdi. Mühendis Mekteb-i Âlisi'ndeki öğrencilik yıllarında Resimli Mecmua adı dergide dergi ressamı olarak çalıştığı dönemlerde ilk tarihî romanı olan Kızıl Tuğ’u kaleme aldı (Kaya 2010). Kozanoğlu’nun yazdığı tarihî romanlar çocukluk ve ilk gençlik dönemlerinin en fazla okunan ve aynı zamanda en fazla basılan eserleri arasındadır. Abdullah Ziya Kozanoğlu, yazdığı romanların sinemaya ve çizgi romana aktarılması için de gayret gösterdi. Senaryoları ve uyarlamaları bizzat kendisi yaptı. Bu yönüyle Türkiye’nin ilk çizgi roman yazarları arasında yer aldı.

Türk sinema tarihinde Cüneyt Arkın ile birlikte birer kült hâline gelen Malkoçoğlu ve Battal Gazi sinema filmleri, Kozanoğlu’nun eserlerinden ilham alınarak hazırlandı (Tolu 2011). Pek çok çalışmaya imza atan, farklı mecralarda ürün veren yazar, ardında gerek edebî gerekse mimari pek çok eser bıraktı.

Abdullah Ziya Kozanoğlu, tarihî roman yazarlığı ile öne çıkar. Roman, Abdullah Ziya için bir araç olup, yazarın esas amacı, eserleriyle Türk insanına millî şuuru aşılamaktır. Yazarın roman kahramanları, bu nedenle millî özellikler ile doludur. Kendi millî kimliklerini her şeyin üzerinde tutan kahramanlar, güzel vasıflarla ve doğruluk, yardımseverlik, dürüstlük vb. gibi erdemlerle donatılmışlar, halka hizmet etmek için çalışmaktadırlar, bir diğer deyişle âdeta hayatlarını millete hizmete vakfetmişlerdir (Metin 2007). Ulusalcı bir yazar olan Kozanoğlu, 1930’larda oluşturulan ve Türklerin Osmanlı ve Selçuklu’dan önceki Orta Asya kökenine işaret eden Türk Tarih Tezi gündeme henüz gelmeden önce, Orta Asya’dan Avrupa’ya uzanan bir tarih hayalini popüler roman diliyle canlandırmıştır. Bu anlayışın, yazarın eserlerindeki mekân ve kahramanları olduğu kadar konu seçimini de etkilediği görülmektedir. Kozanoğlu, Cumhuriyet’in ve inkılâpların iyi bir savunucusu olmakla birlikte, ümmet anlayışından millet anlayışına geçmeye çalışan topluma eserleri ile millet olma şuurunu aşılamaya çalışmaktadır (Angın 2017). Eserlerinden hareketle Osmanlı Devleti'ni ve onun mirasını reddeden Kozanoğlu, bazı tarihsel gerçekleri çarpıtması ya da olduğundan farklı göstermeye çalışmasından ötürü edebiyat ve sanat camiasından çok eleştiri toplamıştır.

Kozanoğlu’nun, rejimin âdeta bir misyoneri olarak benimsediği ulusçu yaklaşım, laiklik ilkesi ve Osmanlı’yı redd-i miras anlayışı, romanlarını olduğu gibi mimarlık yazılarını da şekillendirmektedir (Angın 2017). Kozanoğlu’nun, eserlerinde inkılapları benimsediği ve bunları halka da aşılamaya çalıştığı görülür. Ümmet anlayışının yaygın olduğu topluma millet bilincinin aşılanması için kendi ırkının üstünlüğünü özellikle vurgular. Kozanoğlu için Türklük ve Türk kültürü yüce bir değerdir. Türk birliği ve Türk'ün yüceltilmesi için çalışılmalıdır. Romanları konu, kahramanlar, dil ve anlatım bakımından hep Türk kültürü ve tarihi ile ilişkilidir. Birçok romanında özellikle de Kızıl Tuğ’da Türklüğü övmek adına Arapların yerildiği ve aynı eserin bazı yerlerde de İslam’a “Arapların dini'” gözüyle bakıldığı görülür. Kahramanları sonradan Müslüman olmuş tipler ise Türklüğünü unuttuğu için kötü olarak kabul edilir (Kaya 2010). Kozanoğlu’nun romanları pek çok araştırmacıya göre estetik kaygıdan uzak, popüler eserlerdir. Özellikle şahsi ideolojisinin ön planda olması, bu anlayışı doğrular niteliktedir. Eserlerinde sık sık tarihî şahsiyetlerin isimlerinin geçtiği, hatta bazılarında kahramanların gerçek birer tarihî şahsiyet olduğu görülür. Dolayısıyla Kozanoğlu’nun eserlerinde kahramanlar, gerçek ve kurmaca olmak üzere ikiye ayrılabilir. Benzer şekilde konu seçiminde de yazarın bazı eserlerinde gerçek olaylardan esinlendiği anlaşılmaktadır.

Kozanoğlu’nun Patronalılar adlı eseri, konusunu tarihteki Patrona Halil İsyanından alır. Yazar, bu eseri ile Lale Devrindeki Osmanlı Devletinin -yönetici ve halk boyutuyla- bir portresini çizmeye çalışır. Fatih Feneri'nde; bir korsanın, Bizans tarafından öldürülen babasının kılığına girerek, İstanbul’un fethi için mücadele etmesi anlatılır. Hilal ve Haç, konusunu tarihten -Üçüncü Haçlı Seferinden- alan bir başka tarihî romandır. Kızıl Kadırga'da, Osmanlı donanmasının kontrolündeki Akdeniz’de hüküm sürmeye çalışan Kızıl Kadırga adlı korsan gemisinin yok edilmesi ve Kıbrıs’ın fethi, İnebahtı Deniz Savaşı gibi tarihî hadiseler anlatılmaktadır. Arena Kraliçesi'nin konusu Orta Asya'da yaşanan maceralara dayanır. Yazarın radyofonik olarak yazılan romanı Kubilay Han'ın Gelini, Kubilay Han ile Timur Barak Han arasında geçen olaylardan oluşur.

Yazarın, en fazla okunan eserlerinden biri olan Kızıl Tuğ adlı romanını, Resimli Mecmua'da yayımlanan bir resmi ile alay eden yazarlara kızarak kaleme aldığı, daha sonra yazma serüvenine devam ettiği bilinmektedir. Bu eser kendisinden sonra yazılan eserlere ilham vermiştir. "Mesela, Suat Yalaz’ın 'Karaoğlan'ı, Kızıl Tuğ’daki Otsukarcı tiplemesinin bir uyarlamasıdır" (Türkmen 2008). Yazarın romanlarının yanı sıra konusunu tarihten alan çizgi romanları (Cengiz Han’ın Hazineleri, Tibet Canavarı, Altın Saçlı Kız, Kız Kulesi Kahramanı, Hülâgu’nun Gözdesi, Agahan’ın Yüzüğü vb.) ve tiyatro eserleri (Kozanoğlu, Tavşan Başı vb.) de mevcuttur.

Romanlarının dili süslü anlatımdan uzak ve yalındır; ancak zaman zaman özellikle Türklüğü vurgulamak ve yüceltmek amacıyla eski Türkçe kelimelere yer verildiği de görülür. Eserleri millî şuurun oluşmasında ve gençler arasında okuma kültürünün yaygınlaşmasında etkili olsa da kahramanların ve bazı noktaların tarihsel gerçeklikle uyuşmaması, Kozanoğlu’nun sıkça eleştirilmesine neden olur.

Kaynakça

Angın, D. (2017). Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlık Ortamında Abdullah Ziya Kozanoğlu. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.

Kaya, A. İ. (2010). Abdullah Ziya Kozanoğlu’nun Hayatı Sanatı Eserleri ve Romanlarının Gençlerin Duygusal Gelişimine Etkileri. Doktora Tezi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi.

Metin, M. (2007). Abdullah Ziya Kozanoğlu'nun Tarihî Romanları (1923-1933). Yüksek Lisans Tezi. Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi.

Mocan, A. (2011). Abdullah Ziya Kozanoğlu’nun Tarihî Romanlarındaki Değerlerin Türkçe Eğitimi Açısından İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Muğla: Muğla Üniversitesi.

Tolu, E. (2011). Abdullah Ziya Kozanoğlu’nun Kızıl Tuğ Adlı Eserinde Söz Dizimi. Yüksek Lisans Tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi.

Türkmen, M. (2008). Abdullah Ziya Kozanoğlu’nun 1933’ten Sonraki Tarihî Romanlarının İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Afyonkarahisar: Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MÜZEYYEN ALTUNBAY
Yayın Tarihi: 30.12.2018
Güncelleme Tarihi: 25.10.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Kızıl TuğŞirket-i Mürettibiye / İstanbul1927Roman
Keloğlanın HatıratıServiçin Matbaası / İstanbul1928Fıkra
Gültekin: Orhun Barkı KahramanıÜlkü Basımevi / İstanbul1928Roman
KozanoğluHakimiyeti Milliye Matbaası / Ankara1930Tiyatro
Türk KorsanlarıMuallim Ahmet Halit Kitaphanesi / İstanbul1932Roman
Atlı Han: Büyük Türk RomanıTürkiye Yayınevi / İstanbul1942Roman
Lâle Devrinde Patronalılar SaltanatıTürkiye Yayınevi / İstanbul1943Diğer
Tavşan BaşıTürkiye Yayınevi / İstanbul1944Tiyatro
Bizans'ta Türk Şehzadeleri: Savcı BeyTürkiye Yayınevi / İstanbul1944Roman
Kolsuz KahramanTürkiye Yayınevi / İstanbul1945Roman
TokatTürkiye Yayınevi / İstanbul1948Diğer
Seyit Ali ReisTürkiye Yayınevi / İstanbul1950Roman
Fatih FeneriTürkiye Yayınevi / İstanbul1952Roman
Sencivanoğlu: Afrika'da Türk KorsanlarıTürkiye Basımevi / İstanbul1957Roman
Battal GaziTürkiye Basımevi / İstanbul1957Roman
Atlı HanTürkiye Yayınevi / İstanbul1958Roman
Avrupa'da Türk Akıncıları: MalkoçoğluTürkiye Yayınevi / İstanbul1960Roman
Hilâl ve SalipTürkiye Yayınevi / İstanbul1961Roman
Kaan: Hülâgû'nun GözdesiAtlas Kitabevi / İstanbul1962Roman
PatronalılarAtlas Kitabevi / İstanbul1962Roman
Sarı Benizli AdamAtlas Kitabevi / İstanbul1964Roman
Arena KraliçesiAtlas Kitabevi / İstanbul1964Roman
Kubilay Han'ın GeliniAtlas Kitabevi / İstanbul1966Roman
Dağlar DelisiAtlas Kitabevi / İstanbul1971Roman
Kızıl KadırgaAtlas Kitabevi / İstanbul1973Roman
Hilâl ve HacAtlas Kitabevi / İstanbul1976Roman

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1İzzet Yasard. 24 Mayıs 1951 - ö. 13 Temmuz 2018Doğum YeriGörüntüle
2Hilmi Ziya Ülkend. 3 Ekim 1901 - ö. 5 Haziran 1974Doğum YeriGörüntüle
3Recep S. Tatard. 1965 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Sadi Yaver Atamand. 23 Nisan 1906 - ö. 10 Aralık 1994Doğum YılıGörüntüle
5Musa Celild. 15 Şubat 1906 - ö. Ağustos 1944Doğum YılıGörüntüle
6HAVVA BACId. 1906? - ö. 1946\'dan sonraDoğum YılıGörüntüle
7AHMED/FEHMİ, Ahmed Fehmi Erturhand. 1884 - ö. 1966Ölüm YılıGörüntüle
8Ali Murtaza Gürkaynakd. 1910 - ö. 21 Mayıs 1966Ölüm YılıGörüntüle
9MEMMED ELİ KEREFİSLİd. ? - ö. 1966Ölüm YılıGörüntüle
10Mehmet Babacand. 10 Aralık 1936 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Delal Aryad. 06 Nisan 1979 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Abdullah Haktankaçmazd. 1944 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Suad Alkand. 4 Mayıs 1940 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Seyhan Arsland. 1975 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Orhan Dündard. 01 Ocak 1953 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16VEHBÎ, Abdullah Vehbî, Dalkabak-zâded. ? - ö. 19. yy.Madde AdıGörüntüle
17NÂMÎ, Molla Abdullah Efendid. 1753 - ö. 1826Madde AdıGörüntüle
18RIFKÎ, Abdullah Rıfkî Efendid. ? - ö. Ekim-Kasım 1684Madde AdıGörüntüle