AHMED DEDE, Müneccimbaşı

(d. 1631-32/1041 - ö. 1701-02/1113)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Ahmed'dir. Âşık Ahmed olarak tanındı. Babası, Karaman Ereğli ahalisinden, çulhacılık ile meşgul Lütfullah Efendi idi. Burayı eşkiyanın basması üzerine aile Selanik'e göçtü. Ahmed de 1041/1631-32 yılında burada doğdu. Babasının dükkânında çalışırken, ilme ilgisi yüzünden çalışmayı bırakarak tahsile başladı. Önce Selanik müftüsü Abdullah Efendi'den ders aldı. Daha sonra Selanik Mevlevîhanesi şeyhi Mehemmed Dede'den el alarak Mevlevîliğe girdi. 24 yaşında İstanbul Galata Mevlevîhanesi'ne giderek, Arzî Mehemmed Dede (ö.1075/1664-65)'nin hizmetine girdi. Ayrıca Kasımpaşa Mevlevîhanesi şeyhi, Seyyid Fazıl Halil Dede (ö.1088/ 1677-78)'den on yıl kadar tefsir, hadis ve fıkıh dersleri aldı. Sâlih ve Mehmed Efendi adlı zatlardan da ders aldı. Dinî, tasavvufî ilimlerden başka müsbet ilimlerde de mükemmel bir seviyeye ulaştı. Salih Efendi adlı birinden tıp, mantık ve felsefe okudu. Bir süre Fâzıl Halil Dede'nin hizmetinde bulunduktan sonra Kasımpaşa Mevlevîhanesine şeyh oldu. Bir süre sonra Edirne'ye geldi. Sultan IV. Mehmed'in teveccühünü kazanarak 1078/1667-68'de müneccimbaşılığa tayin edildi. Bundan sonra "Müneccimbaşı Ahmed" olarak tanındı. 1081/1670-71 yılında musâhip oldu ve Padişah IV. Mehmed tarafından kendisine, Kudüs payesi ve 2 tane arpalık bağışlandı. 18 yıl müneccimbaşılık, 22 yıl musâhiplik görevlerinde bulunduktan sonra, 1099/1687-88'de Mısır valisi Hasan Paşa ile Kahire'ye gitti. Bundan ik yıl sonra Hicaz'a geçti. 1103/1691-92 yılından sonra Mekke ve Medine'de yaşadı. 1105/1693-94 yılında Medine'ye gitti ve orada muallimlik yaptı. 12 yıl Mekke'de Mevlevîhane'de şeyhlik yaptı. Aynı yerde 70 yaşını aşkın vefat etti ve Mekke'ye gömüldü.

Ahmed, Müneccimbaşı Tarihi olarak meşhur olan Arapça mensur Câmiu'd-Düvel'i şerh etmiştir. Câmiü'd-Düvel, 1089 / 1678-79 yılına kadar geçen olayları anlatan, 7 ciltlik bir genel tarihtir. Ahmed Dede, Ubeydî'nin Letâyif-nâme'sini Türkçeye çevirmiş ve bazı düzeltmeler yapmıştır. Ayrıca İsâm'ın Farsça İstiâre Risalesi'ni şerh etmiş; Beyzâvî Hâşiyesi'ni de Sadruddinzâde'ye zeyl olarak yazmıştır.
Mantık ilmine dair, Âdâb-ı Mutâlâa ve Kitâbu Vesîletü'l-Vüsûlilâ Ma'rifeti'l-Hamli ve'l-Mahmûl; tıp ilmine dair, Tuhfetü'l-Mü'minîn; hendese ilmine dair, Ta'likât a'lâ İklidis adlı eserleri vardır. Ayrıca Gayetü'l-Beyân ve Şerh-i Kitabü'l-Ahlâk adlı mensur eserleri de vardır.

Şairden bahseden tezkireler, Ahmed Dede'nin yazmış olduğu şiirlerin az olmakla beraber güzel olduğunu belirtirler. Ahmed Dede, din, ahlâk, tıp, mantık, hendese, musiki, edebiyat, tarih sahasında eserler vermiş, meşhur bir Mevlevî büyüğüdür. Farsça ve Arapça şiirlerinden bu iki dile hâkim olduğu anlaşılmaktadır. Türkçe âşıkane şiirleriden bazıları bestelenmiştir. Sâlim Tezkiresi'nde, onun güftelerinin batıda ve doğuda meşhur olduğuna dikkat çekilmektedir.

Kaynakça

Akbayar, Nuri (hzl.) (1996). Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî (Tezkire-i Meşâhir-i Osmaniyye). İstanbul. 1 / 232.

Ali Enver (1309). Semâhâne-i Edeb. İstanbul. 9.

Erünsal. İ. (Tarihsiz). Müneccimbaşı Tarihi/ Müneccimbaşı Ahmed Dede.

Genç, İlhan (hzl.) (2000). Tezkire-i Şu'arâ-yı Mevlevîyye. Ankara: AKM Yay. 20-24.

Müstakimzâde Sadettin Efendi. Mecelletü'n-Nisâb. Tdk. Ktp. / F.K. 37. 408b.

Tuman, N. Tuhfe-i Nailî. MEB Yayınlar Dairesi Başkanlığı Nüshası, No : B / 870. 2 / n.2615.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. NİLGÜN AÇIK ÖNKAŞ
Yayın Tarihi: 27.12.2014

Eserlerinden Örnekler

Bezm ehline sâkî bugün âmâde mi geldün 

Yâ bî-kadeh ü bâde hemân sâde mi geldün

Her hûba esîr olmada sad kayda düşersin

Âşık nicesin âleme âzâde mi geldün

Genç, İlhan (hzl.) (2000). Tezkire-i Şu'arâ-yı Mevlevîyye. Ankara: AKM Yay. 20-24.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1MA’NEVÎ, Derviş Ma’nevîd. ? - ö. 1572Doğum YeriGörüntüle
2YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Doğum YeriGörüntüle
3ENÎS, Selaniklid. ? - ö. 1873 ds.Doğum YeriGörüntüle
4MA’NEVÎ, Derviş Ma’nevîd. ? - ö. 1572Doğum YılıGörüntüle
5YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Doğum YılıGörüntüle
6ENÎS, Selaniklid. ? - ö. 1873 ds.Doğum YılıGörüntüle
7MA’NEVÎ, Derviş Ma’nevîd. ? - ö. 1572Ölüm YılıGörüntüle
8YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Ölüm YılıGörüntüle
9ENÎS, Selaniklid. ? - ö. 1873 ds.Ölüm YılıGörüntüle
10MA’NEVÎ, Derviş Ma’nevîd. ? - ö. 1572MeslekGörüntüle
11YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73MeslekGörüntüle
12ENÎS, Selaniklid. ? - ö. 1873 ds.MeslekGörüntüle
13MA’NEVÎ, Derviş Ma’nevîd. ? - ö. 1572Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15ENÎS, Selaniklid. ? - ö. 1873 ds.Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MA’NEVÎ, Derviş Ma’nevîd. ? - ö. 1572Madde AdıGörüntüle
17YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Madde AdıGörüntüle
18ENÎS, Selaniklid. ? - ö. 1873 ds.Madde AdıGörüntüle