Akayev, Abusupiyan

(d. 8 Aralık 1872 / ö. 1931)
Yazar, Şair, Eğitimci, Gazeteci
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Dağıstan’ın Buynakski (eski adıyla Temirhan-Şûra) şehrine bağlı Töbenkazanış köyünde doğdu. Babası Kumuk köylerinde kadılık yapmış olan Akay Sultan Ahmet, annesi Apov Hanım’dır. İlk dinî bilgileri babasından öğrendi, ilk tahsilini de köyünde tamamladı. Arapça, Farsça öğrenmeye gayret etti. İstanbul, Azerbaycan, Kazan Türkçelerini öğrendi. 1900 yılında Kazan’a, 1902’de Kırım’a gitti. Yeni usul mektepler ve matbaa faaliyetleri hakkında bilgiler edindi. (Tanç 2004: 88-90). 10 Eylül 1929’da yeni düzene aykırı olduğu, milliyetçi ve İslami düşünceler yaydığı gerekçeleriyle tutuklandı, on yıl hapis cezası verildi. 1931’de sürgüne gönderildiği Kazakistan’daki esir kampında ağır şartlara dayanamayarak hayatını kaybetti (Pekacar 2000: 163; Tanç 2004: 101).

1902’de Dağıstan’da ilk usûl-i cedid mektebini açtı, yüzlerce öğrenci okuttu. 1904’te Temirhan-Şûra’da ilk matbaayı kurdu (Pekacar 2000: 162; Tanç 2004: 103). Böylece Dağıstan’da Kumuk Türkçesiyle neşriyat faaliyetleri başladı (Pekacar 1998: 333; Tanç 2004: 91). Matbaada kendisinin telif ve tercüme eserlerini basma imkânı bulan Akayev, matbaada basılan eserlerin dağıtımı işini de üstlendi, köy köy dolaşarak kitapların halka ulaşmasını sağladı (Pekacar 2000: 162).

Kazan’a ve Kırım’a yaptığı seyahatlerde usûl-i cedid metodunun inceliklerini öğrendi. Dağıstan’da bu usulün uygulanabilmesi için anadilde yazılmış bir ders kitabına ihtiyaç olduğunu fark etmesi üzerine 1909’da İrşadü’s-Sıbyan adlı bir ders kitabı yayımladı. Bu eser, Dağıstan’da Kumuk alfabesiyle ve Kumuk Türkçesiyle basılan ilk ders kitabıdır (Tanç 2004: 93).

Akayev, çok çeşitli alanlarda eserler vermiş ansiklopedik bir şahsiyettir. Telif ve tercüme toplam kırk civarı eseri vardır. Ömrü boyunca halkı modern ilimlerle buluşturup cehaletten kurtarmak için gayret gösteren âlim, günümüzde de Kumuk halkı tarafından saygıyla ve şükranla anılmaktadır.

Kaynakça

Pekacar, Çetin (1998), “Kumuk Türkleri Edebiyatı”. Türk Dünyası El Kitabı. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yay. C. 4, s. 319-340.

Pekacar, Çetin (2000). “Kumuk Türklerinin Ansiklopedik Âlimi, Eğitimci, Yazar ve Şair Abusupiyan Akayev”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 9: 160-183.

Tanç, H. İbrahim (2004). “Kumuk Türkleri’nden Ebûsüfyan (Abusupiyan) Akayev’in Hayatı ve Eserleri”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. Erzurum. 23: 85-104.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. ZEYNEP ASLAN
Yayın Tarihi: 28.03.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Hidâyetü'l-Avâm- / İstanbul1902Diğer
Mecmûu'l-Aş'ar al-AcamiyatSimferopol / Simferopol1903Diğer
Sefinetü'n-NecâtV. I. Yakupoviç Matbaası / Simferopol1903Diğer
Yüz Yıllık Tınç RuznâmeMikailov / Petrovsk1904Diğer
Kitabu fi-ilm Hisab- / Petrovsk1905Diğer
Süllemü'l-LisânM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1908Diğer
Vesiletü'n-NecâtM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1908Diğer
İrşadü's-SıbyanM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1909Diğer
Dua MecmûuM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1911Diğer
Kılık KitabM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1913Diğer
Mecmûu'l-ManzûmâtM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1913 (Üçüncü Baskı)Şiir
Hey'et-i İslamiyyeM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra-Diğer
Dahir-ZuhraM. Mavrayev Matbaası / Temirhan-Şûra1915Çeviri

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HAMDÎ, Mehmed Hamdî Efendi, Dağıstanlıd. 1819 - ö. 1889Doğum YeriGörüntüle
2NÂKÂMd. 1839 - ö. 1906Doğum YeriGörüntüle
3Kaflı, Kadircand. 1889 - ö. 1969Doğum YeriGörüntüle
4VASSAF, Osmanzâde Hüseyin Vassafd. 08.03.1872 - ö. 22.10.1929Doğum YılıGörüntüle
5UMMANÎ/OVACIKLI UMMANİ, Abdullahd. 1872 - ö. 1924Doğum YılıGörüntüle
6Özsever, Hüseyin Siretd. Mart 1872 - ö. 27 Şubat 1959Doğum YılıGörüntüle
7Meşhur Yusuf (Jusıp) Köpeyoğlud. 1858 - ö. 1931Ölüm YılıGörüntüle
8ŞEYH MEHMET HALİTd. 1865 - ö. 27.07.1931Ölüm YılıGörüntüle
9Mehemmed, Ağa Şahtahtlıd. 1846 - ö. 12 Aralık 1931Ölüm YılıGörüntüle
10Yapıcı, Sadettind. 26 Mart 1940 - ö. 02 Nisan 2016MeslekGörüntüle
11Korkmaz, Safterd. 01 Ocak 1972 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Yamakoğlu, Cihand. 1 Ocak 1940 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Mülazim Çavuşevd. 1927 - ö. 1995Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Cəfər Cabbarlıd. 22 Mart 1899 - ö. 31 Aralık 1934Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Turhan Rasievd. 1940 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle