Ali (Direktör)

Bir Zat
(d. 1846 / ö. 3 Şubat 1899)
Yazar, gazeteci, mutasarrıf, vali
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul’da doğdu. Babası Halep ve Şam’da kapı kethüdalığı yapmış Yusuf Cemil Efendi’dir. Bazı kaynaklarda ismi Mehmed Âli ve Ömer Âli olarak geçse de eserlerinde sadece Âli adını kullanmış, adının belirtilmediği eserleri "Bir Zat" imzasıyla yayımlamıştır. Sıbyan mektebinde başladığı eğitimine Valide Rüştiyesi'nde devam eder. Özel hocalardan aldığı derslerle Fransızcayı konuşup yazabilecek duruma gelir. Rüştiyeden mezuniyetinin ardından çeşitli memuriyetlerde bulunur. Mutasarrıflık ve valilik yapar. 1884-1886 yılları arasında sürdürdüğü Düyûn-ı Umûmiye müfettişliği sırasında Doğu vilayetlerini dolaşır. İzlenimlerini sonraki yıllarda yayımladığı Seyahat Jurnali adlı günlüğünde aktarır. 1895’te getirildiği Düyûn-ı Umûmiyye direktörlüğü görevini ölünceye kadar sürdürür. (Birinci 2001: 149-153) Direktör unvanıyla anılmasının sebebi, bulunduğu son görevidir. 3 Şubat 1899’da hayatını kaybetmiş, Göksu Mezarlığı’na defnedilmiştir.

Tiyatro, hikâye, mizahî sözlük, günlük ve çeviri gibi edebî alanlarda eserler vermiştir. Diyojen, Çıngıraklı Tatar ve Hayâl’de çoğunluğu imzasız mizahî yazılar yazar. Diyojen’in başlığının altında yer alan meşhur “Gölge etme başka ihsan istemem.” ibaresi Âli Bey’e ait bir tercümedir. (Ebüzziya 1994: 479-480) Tanpınar (2007: 262), tiyatroda Şinasi’nin yolunun takipçileri arasında Âli Bey’i de sayar. Dil konusundaki titizlikleri bakımından ikisinin benzerlik taşıdıklarını belirtir. Oyunları entrika komedisi özellikleri gösterir. Birbirine bağlanan hareket ve durumlar, yanlış anlamalar ve birden yaşanan kargaşalarla desteklenir. Osmanlı Tiyatrosu’nu geliştirmek için oluşturulan komitede yer alır. Telif ve adaptasyon eserler vermesinin yanında oyunculara diksiyon hocalığı yapar. (Nuri 1293: 2-3) Seyyâreler, mitolojik figürler çevresinde gelişen mizahî hikayesidir. Lehçetü’l Hakâyık kelimelere komik anlamlar yüklediği sözlüktür. Eserlerinin genelinde insan tabiatının komik yönleri öne çıkarken devrin yönetimine dönük eleştirilere de rastlanır.

Kaynakça

Akı, Niyazi (1963). XIX. Yüzyıl Türk Tiyatrosu Tarihi. Erzurum: Ankara Üniversitesi Basımevi.

And, Metin (1970). “Âli Bey ve Çıngırak”. Tiyatro Araştırmaları Dergisi. S. I. Ankara. 141-153

Birinci, Ali (2001). Tarihin Gölgesinde Meşâhir-i Meçhûleden Birkaç Zât. İstanbul: Dergâh Yay.

Ebüzziya, Ziyad (1994). “Diyojen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt IX. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 479-480.

Nuri (1293). Akka. İstanbul: İzzet Efendi Matbaası.

Sevengil, Refik Ahmet (2015). Türk Tiyatrosu Tarihi. İstanbul: Alfa Yay.

Tanpınar, Ahmet Hamdi. (2007). XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: YKY.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: BATUHAN ERDOĞAN
Yayın Tarihi: 27.08.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Misafiri İstiskâlŞevki Bey Matbaası / İstanbul1287/1870Tiyatro
Kokona YatıyorTasvir-i Efkar Matbaası / İstanbul1287/1870Tiyatro
Tosun Ağa (Memiş Ağa)- / -1287/1870Tiyatro
Ayyar HamzaŞevki Bey Matbaası / İstanbul1288/1871Tiyatro
Geveze BerberMekteb-i Sanayi Matbaası / İstanbul1289/1872Tiyatro
Gavo Minar ve Şürekâsı? / Trabzon1307/1889Çeviri
Seyahat JurnaliRauf Bey Kütüphanesi / İstanbul1314/1896Günlük
SeyyârelerKanun-ı Esasi Matbaası / Mısır1315/1897Hikâye
Letâfet- / İstanbul1315/1897Tiyatro
Evlenmek İster Bir AdamAsır Matbaası / İstanbul1315/1897Çeviri
Lehçetü'l-HakâyıkMatbaa-i Osmaniye / Mısır1315/1899Mizah
ÇıngırakAnkara Üniversitesi Basımevi / Ankara1970Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ÂRİF, Ârif Çelebid. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Yalçın, Hüseyin Suatd. 1284 (1867) - ö. 21 Mart 1942Doğum YeriGörüntüle
3Pektaş Deniz, Elvand. 1962 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4FEHÎM, Mustafa Fehîm Efendid. 1846 - ö. 1908Doğum YılıGörüntüle
5HABÎBEd. 10 Temmuz 1846 - ö. 1890Doğum YılıGörüntüle
6Mehemmed, Ağa Şahtahtlıd. 1846 - ö. 12 Aralık 1931Doğum YılıGörüntüle
7İHLASÎ, Mehmedd. ? - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
8ÂDİLE, Âdile Sultand. 1826 - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
9GEDÂÎ, Ahmed Beşiktaşlı (Tokatlı)d. 1826 - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
10Remzi Şimşekd. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
11Tuna Lütfü Yukayd. 1977 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Gençay, Gürkald. 11 Kasım 1960 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Müfit Ratipd. 29 Mayıs 1303 (1887) - ö. 29 Mayıs 1336 (1920)Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Sağdıç, Ruhi Nacid. 1895 - ö. 1958Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Demirhan, Pertevd. 1871 - ö. 1964Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ALİ AĞAd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17ALİ DOĞANd. 25.12.1950 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18Karahacıoğlu, Ali Haydard. 31 Temmuz 1931 - ö. ?Madde AdıGörüntüle