Ali (Direktör)

Bir Zat
(d. 1846 / ö. 3 Şubat 1899)
Yazar, gazeteci, mutasarrıf, vali
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul’da doğdu. Babası Halep ve Şam’da kapı kethüdalığı yapmış Yusuf Cemil Efendi’dir. Bazı kaynaklarda ismi Mehmed Âli ve Ömer Âli olarak geçse de eserlerinde sadece Âli adını kullanmış, adının belirtilmediği eserleri "Bir Zat" imzasıyla yayımlamıştır. Sıbyan mektebinde başladığı eğitimine Valide Rüştiyesi'nde devam eder. Özel hocalardan aldığı derslerle Fransızcayı konuşup yazabilecek duruma gelir. Rüştiyeden mezuniyetinin ardından çeşitli memuriyetlerde bulunur. Mutasarrıflık ve valilik yapar. 1884-1886 yılları arasında sürdürdüğü Düyûn-ı Umûmiye müfettişliği sırasında Doğu vilayetlerini dolaşır. İzlenimlerini sonraki yıllarda yayımladığı Seyahat Jurnali adlı günlüğünde aktarır. 1895’te getirildiği Düyûn-ı Umûmiyye direktörlüğü görevini ölünceye kadar sürdürür. (Birinci 2001: 149-153) Direktör unvanıyla anılmasının sebebi, bulunduğu son görevidir. 3 Şubat 1899’da hayatını kaybetmiş, Göksu Mezarlığı’na defnedilmiştir.

Tiyatro, hikâye, mizahî sözlük, günlük ve çeviri gibi edebî alanlarda eserler vermiştir. Diyojen, Çıngıraklı Tatar ve Hayâl’de çoğunluğu imzasız mizahî yazılar yazar. Diyojen’in başlığının altında yer alan meşhur “Gölge etme başka ihsan istemem.” ibaresi Âli Bey’e ait bir tercümedir. (Ebüzziya 1994: 479-480) Tanpınar (2007: 262), tiyatroda Şinasi’nin yolunun takipçileri arasında Âli Bey’i de sayar. Dil konusundaki titizlikleri bakımından ikisinin benzerlik taşıdıklarını belirtir. Oyunları entrika komedisi özellikleri gösterir. Birbirine bağlanan hareket ve durumlar, yanlış anlamalar ve birden yaşanan kargaşalarla desteklenir. Osmanlı Tiyatrosu’nu geliştirmek için oluşturulan komitede yer alır. Telif ve adaptasyon eserler vermesinin yanında oyunculara diksiyon hocalığı yapar. (Nuri 1293: 2-3) Seyyâreler, mitolojik figürler çevresinde gelişen mizahî hikayesidir. Lehçetü’l Hakâyık kelimelere komik anlamlar yüklediği sözlüktür. Eserlerinin genelinde insan tabiatının komik yönleri öne çıkarken devrin yönetimine dönük eleştirilere de rastlanır.

Kaynakça

Akı, Niyazi (1963). XIX. Yüzyıl Türk Tiyatrosu Tarihi. Erzurum: Ankara Üniversitesi Basımevi.

And, Metin (1970). “Âli Bey ve Çıngırak”. Tiyatro Araştırmaları Dergisi. S. I. Ankara. 141-153

Birinci, Ali (2001). Tarihin Gölgesinde Meşâhir-i Meçhûleden Birkaç Zât. İstanbul: Dergâh Yay.

Ebüzziya, Ziyad (1994). “Diyojen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt IX. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 479-480.

Nuri (1293). Akka. İstanbul: İzzet Efendi Matbaası.

Sevengil, Refik Ahmet (2015). Türk Tiyatrosu Tarihi. İstanbul: Alfa Yay.

Tanpınar, Ahmet Hamdi. (2007). XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: YKY.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: BATUHAN ERDOĞAN
Yayın Tarihi: 27.08.2019
Güncelleme Tarihi: 26.10.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Misafiri İstiskâlŞevki Bey Matbaası / İstanbul1287/1870Tiyatro
Kokona YatıyorTasvir-i Efkar Matbaası / İstanbul1287/1870Tiyatro
Tosun Ağa (Memiş Ağa)- / -1287/1870Tiyatro
Ayyar HamzaŞevki Bey Matbaası / İstanbul1288/1871Tiyatro
Geveze BerberMekteb-i Sanayi Matbaası / İstanbul1289/1872Tiyatro
Gavo Minar ve Şürekâsı? / Trabzon1307/1889Çeviri
Seyahat JurnaliRauf Bey Kütüphanesi / İstanbul1314/1896Günlük
SeyyârelerKanun-ı Esasi Matbaası / Mısır1315/1897Hikâye
Letâfet- / İstanbul1315/1897Tiyatro
Evlenmek İster Bir AdamAsır Matbaası / İstanbul1315/1897Çeviri
Lehçetü'l-HakâyıkMatbaa-i Osmaniye / Mısır1315/1899Mizah
ÇıngırakAnkara Üniversitesi Basımevi / Ankara1970Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Ercan Akbayd. 12 Şubat 1959 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Enis Behiç Koryürekd. 27 Mart 1893 - ö. 18 Ekim 1949Doğum YeriGörüntüle
3Edip Ayeld. 23 Ağustos 1894 - ö. 17 Ocak 1957Doğum YeriGörüntüle
4FETHÎ, Ahmed Fethîd. 1846-1847 - ö. 1902Doğum YılıGörüntüle
5HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921Doğum YılıGörüntüle
6ZİHNÎ, Mehmed Zihnî Efendid. 1846 - ö. 1913Doğum YılıGörüntüle
7KÂMİL, Harezmîd. 1825 - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
8HAKKI, Süleymân Hakkı Efendi, Eskişehirlid. ? - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
9ŞU’LE, Molla Abbasd. ? - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
10Şaban Akbabad. 10 Ocak 1954 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Namık Gedikd. 1911 - ö. 29 Mayıs 1960MeslekGörüntüle
12Muhtar Magavind. 1940 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Ali Hadi Okand. 1901 - ö. 25 Ağustos 1980Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Faik Reşadd. 26 Eylül 1851 - ö. 26 Haziran 1914Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Kürkçüzâde Osman Remzid. 1875 (?) - ö. 1924 (?)Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16DERTLİ ALİ, Ali Akçakayad. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17ALİ HAKİ EDNA/HARHARİ/FİGANÎ/HİCRANÎ/EDNAÎ/GULAMÎ/VİSALÎ/GEDAÎ, Ali Doğand. 1889 - ö. 1961Madde AdıGörüntüle
18GAZANFER ALİ OĞLU TAĞIYEVd. 1946 - ö. ?Madde AdıGörüntüle