ÂRİF

(d. ?/? - ö. 1562/969)
divan şairi, tarihçi, şehnameci
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Fethullah’tır. Şehnâmeci Fethullah Efendi ve Fethullah Çelebi olarak tanındı. Âşık Çelebi “Baba tarafından Acemî, ana tarafından Arabî” olduğunu kaydeder. Şeyh İbrâhim Gülşenî’nin kızının oğludur. Babası hattat Derviş Şirazî Efendi’dir. Şiraz’da doğan şair gençliğinde babasıyla Mısır’a gitmiş, sonra asıl vatanı olan İran’a dönmüştür. Sonra İstanbul’a gitmiş ve Ârif mahlasıyla Türkçe şiirler söylemeye başlamıştır. Hüsn-i hat sanatında özellikle dîvânî yazıda başarılıydı. Kanunî’ye ithaf ettiği 60 bin beyitlik Tevârîh-i Âl-i Osmân’ı ve Süleyman Paşa’nın Hindistan seferini nazmettiği iki bin beyitlik mesnevisi vardır. Âşık Çelebi, Tevârîh-i Âl-i Osmân’ın yazılış macerasını yirmi beş akçe ulufeyle başlayıp yetmiş akçeye yükseltilmesinden bahşişlere, hizmetine verilen elemanlar kadar ayrıntısıyla anlatır. Bu kadar uzun bir eser yazılmasının duyulmuş bir şey olmadığından bahisle eserin önemini vurgulayan Âşık Çelebi, bazı kötü amaçlı kimselerin şairi ve eserini padişaha kötü gösterme gayretlerine padişahın itibar etmemesinden de övgüyle bahseder. Eserin 100 bin beyit olduğunu söyleyen Ahdî, bu cümleden olarak Ârif’in günde 500 beyit söyleyebildiğini ancak yazısının aynı hızda olmadığı için 200 beyitle yetindiğini de kaydeder. Şehnâme’nin Süleymannâme kısmı doktora tezi olarak hazırlanmıştır (Çelik 2009). Ârif’in bu eserlerinden başka “Sanemü’l-hayâl” denilen ve tezkire yazarlarının özellikle “eş’ârından başka” vurgulamasıyla zımnen aslında şiirden saymadıkları “garîb” bir eseri daha vardır. Âşık Çelebi’nin “îcâd u ibdâ‘ ve te'lîf ü ihtirâ‘ından”, Hasan Çelebi’nin “e’âcîb-i muhtıra’âtından” dediği bu eser muhayyel bir güzelin her bir uzvu için söylenmiş manzumelerden oluşmuş “garip” bir kitaptır. Tarih’i karşılığında padişahtan büyük taltif gören şair 11 Aralık 1562’de Mısır’da ölmüştür. Tezkirelerde şairliğinden genellikle övgüyle söz edilmektedir. Ahdî, yıldız ilmi ve hendesede (geometri) de üstat olduğunu kaydeder.

Kaynakça

  

Ali Emîrî (1327). Tezkire-i Şuarâ-yı Âmid. İstanbul: Matbaa-i Âmidî.

“Ârif, Fethullah” (1976). Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul Dergâh Yay. 156.

Babinger, Franz (1992). Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. çev. Coşkun Üçok. Ankara: KB Yay.

Cunbur, Müjgan (2002). “Ârif”. Atatürk Kültür Merkezi Türk Dünyası Edebiyatçılar Yazarlar ve Şairler Ansiklopedisi. C. 1. 432.

Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.

Solmaz, Süleyman (hzl.) (2005). Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâsı. Ankara: AKM Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MEHMET FATİH KÖKSAL
Yayın Tarihi: 25.09.2013

Eserlerinden Örnekler

  GAZEL 

 Nice bir yana yine şehr-i tenüm ola harâb

 Nice bir döne döne murg-ı dilüm ola kebâb

 Dilde zülfüñ gamı olsa göze uyhu mı girer

 Şol ki koynında yılan besleye hîç ire mi h

(Köksal 2012, s.362)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HÂDİMd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2MUZAFFEREDDÎN ŞÎRÂZÎ, Alî bin Muhammedd. ? - ö. 1516-17Doğum YeriGörüntüle
3FİKÂRÎ, Seyyid Mehdî Efendid. ? - ö. 1551Doğum YeriGörüntüle
4HÂDİMd. ? - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5MUZAFFEREDDÎN ŞÎRÂZÎ, Alî bin Muhammedd. ? - ö. 1516-17Doğum YılıGörüntüle
6FİKÂRÎ, Seyyid Mehdî Efendid. ? - ö. 1551Doğum YılıGörüntüle
7HÂDİMd. ? - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
8MUZAFFEREDDÎN ŞÎRÂZÎ, Alî bin Muhammedd. ? - ö. 1516-17Ölüm YılıGörüntüle
9FİKÂRÎ, Seyyid Mehdî Efendid. ? - ö. 1551Ölüm YılıGörüntüle
10HÂDİMd. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
11MUZAFFEREDDÎN ŞÎRÂZÎ, Alî bin Muhammedd. ? - ö. 1516-17MeslekGörüntüle
12FİKÂRÎ, Seyyid Mehdî Efendid. ? - ö. 1551MeslekGörüntüle
13HÂDİMd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14MUZAFFEREDDÎN ŞÎRÂZÎ, Alî bin Muhammedd. ? - ö. 1516-17Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15FİKÂRÎ, Seyyid Mehdî Efendid. ? - ö. 1551Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16HÂDİMd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17MUZAFFEREDDÎN ŞÎRÂZÎ, Alî bin Muhammedd. ? - ö. 1516-17Madde AdıGörüntüle
18FİKÂRÎ, Seyyid Mehdî Efendid. ? - ö. 1551Madde AdıGörüntüle