Arseven, Celal Esat

Esadpaşazâde Mehmed Celal
(d. 1875 / ö. 13 Kasım 1971)
Yazar, Sanat Tarihçisi, Ressam, Karikatürist, Milletvekili
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Babası, eski sadrazamlardan Sakızlı Ahmet Esat Paşa, annesi Fatma Sûzidil Hanım'dır. İlk eğitimini daha çok dinî eğitim veren Beşiktaş Taş Mektep'te almış olsa da daha sonra Batılı bir okul olan Hamidiye Mekteb-i İptidasi'nde, kısa süre askerî rüştiyede okumuş ve özel olarak da Fransızca eğitimi almıştır. Galatasaray Lisesi'nde eğitimine devam ederken buradan hoşnutsuzluğu nedeniyle (Arseven 1993) Askerî Rüştiye'ye verilir. Resim ve sanata duyduğu ilgi tutkuya dönüşünce, ailenin rızası hilafına Sanayi-i Nefise Mektebi'ne devam eder, ancak amcasının Sultan II. Abdülhamid'e ilettiği rica sonucunda Harbiye'ye, zadegânlar sınıfına alınır ve buradan mülâzım rütbesiyle mezun olup subaylık görevini yapmaya başlar. Jöntürkler ile yakın ilişki içerisinde olan Arseven, Padişah'ın Saray'a damat olması isteğini, bekâr olduğu hâlde, evliyim diyerek reddeder. Fransızca Hocası'nın uzun yıllar görüştüğü kızıyla evlenir ve hanımının adı Selime olarak değiştirilir (Toros 1992). 1903'te Amerika'da Saint Louis'de açılan sergide, Türk sitesi müsabakasını kazanır (Eyice 1972). 1908'de İstanbul'un ilk arkeoloji planını Fransızca olarak bastırır. Meşrutiyet sonrasında kendisini matbuata veren yazar, 1912'de Galata tahriri müsakkafat reisliğini, 1913'te Şehrameneti fen heyeti müdür muavinliği, Kadıköy belediye dairesi reisliği yapar. 1920'de Sanayi-i Nefise Mektebi'nde mimari tarihi dersleri okutmaya başlar. 1923 sonrasında İstanbul Ticaret Odası ve Darülbedayi'nin neşriyat sorumlusu olur. 1925'te Ankara'da imar müşavirliği yapar ve tekrar müderrisliğe döner. 1928'de seyyar bir sergi bulunduran Karadeniz isimli vapurla Avrupa limanlarını dolaşır. 1933-37 arasında Kadıköy Halkevi reisliği, 1941'e kadar da Güzel Sanatlar Akademisi'nde mimarî tarihi profesörlüğü yapar (Yazar 1999). 1942'de İstanbul, 1946'da Giresun milletvekili olur. 1951-58 arasında Gayri Menkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu'nda başkanlık ve üyelik yapar. 1971'de vefat eden Arseven'in kabri Sahrayıcedit Mezarlığı'ndadır (TBEA 2001, 102).

Arseven, çocukluğundan itibaren sanat, edebiyat ve resme ilgi duyar. Daha çok şehir tarihçiliği ve özellikle mimarî ile ilgili olan Arseven'in ihtisası da mimari ve Türk sanatı üzerinde yoğunlaşır. Güneş, Servet-i Fünûn, Tanin, Akşam, Cumhuriyet, Ulus, Hakimiyet-i Milliye, Malumat ve İkdam, yazarın eserlerini sıklıkla yayımladığı periyodiklerdir. Bu yolda kaleme aldığı pek çok ilmî çalışması mevcuttur. Sanatın hemen her alanına yatkın olan yazar, udîdir ve viyolonsel de çalar. Edebiyatla ilişkisi ise kaleme aldığı roman, tiyatro metinleri, hatıratı ve matbuat hayatındaki yeriyle ilgilidir. Öğrenciliğinde dönemin fanzinlerinden olan Kahkaha'da karikatürler çizer. Fransızca ders kitaplarından çeviriler yapar. Salah Cimcoz'la Kalem'i çıkarır. Şaban isimli, köylü bir gencin şehir macerasını işleyen komik operası, Viyana'da gösterilmiş, ancak basımı gerçekleşmemiştir (And 2017). Saatçi, Büyük İkramiye gibi operetleri de oynanmış ancak kitaplaşmamıştır (Sevengil 2015). Eski Türk tarihini konu edinen Büyük Yarın Faciası, 1914'te oynanır ve daha sonra Bay Turgan adıyla kitaplaştırılır. Romanı Sevda Çağı, Servet'te 1901'de tefrika edilir ve 1903'te kitaplaştırılır. Batılı bir kadınla gerçekleştirilen evlilik ve hayattan beklentileri konu alan eserin, santimantal etkileri yüksektir. Seyyar Sergi ile Seyahat İntibalarım isimli eseri ise hem bir gezi yazısı hem de anı olarak okunabilir.

Kaynakça

And, Metin (2017). Türk Tiyatro Tarihi. İstanbul: İletişim.

Arseven, Celal Esat (1993). Sanat ve Siyaset Hatıralarım. (hzl. Ekrem Işın). İstanbul: İletişim.

Eyice, Semavi (1972). Celal Esad Arseven. Ankara: TTK. (Belleten'den ayrı basım). 173-202

Sevengil, Refik Ahmet (2015). Türk Tiyatrosu Tarihi. İstanbul: Alfa.

Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi (2001). (1). İstanbul: YKY.

Toros, Taha (1992). Mazi Cenneti. İstanbul: İletişim.

Yazar, Mehmet Behçet (1999). Edebiyatçılar Âlemi. (hzl. Mustafa Everdi). Ankara: Yirmibirinci Yüzyıl Yayınları.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. DİLEK ÇETİNDAŞ
Yayın Tarihi: 19.03.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Resim DersleriArtin Asaduryan / İstanbul1895Diğer
Ressam ve Mimarlara Mahsûs ManazırKasbar / İstanbul1898Çeviri
Renkler ve Yağlı BoyaTahir Bey Matbaası / İstanbul1903Diğer
Sevda ÇağıTahir Bey Matbaası / İstanbul1903Roman
Yapı MalzemesiAhmed İhsan / İstanbul1905Diğer
Istılahat-ı MimariyeAhmet İhsan / İstanbul1908Diğer
Eski İstanbul Abidat ve MebanisiMuhtar Halid / İstanbul1911Diğer
Eski Galata ve BinalarıAhmet İhsan / İstanbul1911Diğer
Şehremânet-i Celîlesi'ne 329 Senesinde Avrupa'ya Vukû Bulan Seyahatımız Esnasındaki Tedkîkat-ı Fenniyeye Aid RaporAhmet İhsan / İstanbul1913Diğer
Şehremaneti'ne Kadıköy Hakkında Tedkikât-ı BelediyeAhmet İhsan / İstanbul1913Diğer
Apollo: Tarih-i Umumî-i SınaâtMatbaa-i Amire / İstanbul1914Çeviri
AnadoluMatbaa-i Askeriyye / İstanbul1920Diğer
Büyük Yarınİkdam / İstanbul1923Tiyatro
Notlar ve Kütübhanelere Dair Usûl-i TasnifMaarif Vekaleti / İstanbul1924Diğer
Fransızcadan Türkçeye ve Türkçeden Fransızcaya Sanat KamusuMatbaa-i Âmire / İstanbul1924Diğer
Şehir MimarisiŞehrameneti Matbaası / İstanbul1926Çeviri
Seyyar Sergi ile Seyahat İntibalarıCumhuriyet / İstanbul1928Gezi Yazısı
Mimari TarihiMaarif Vekaleti / İstanbul1928Diğer
Türk SanatıTürk Ocakları / İstanbul1928Diğer
Yeni MimariAgâh Sabri / İstanbul1931Diğer
Türklerde MimariBaşvekalet Müdevvenat Matbaası / İstanbul1933Diğer
Bay TurganAsrî Basımevi / İstanbul1936Tiyatro
ŞehircilikDevlet Basımevi / İstanbul1937Diğer
L'art turc : depuis son origine jusqu'à nos joursDevlet Basımevi / İstanbul1939Diğer
Sanat AnsiklopedisiMEB / Ankara1943Diğer
Yeni Resim Hakkındaİbrahim Horoz Basımevi / İstanbul1947Çeviri
İslam ansiklopedisiMEB / Ankara1951Diğer
Sanat ve Siyaset Hatıralarımİletişim / İstanbul1993Hatıra
Üçüncü SelimKültür Bakanlığı / Ankara2002Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1NAHVÎ, Nahvî İsmail Efendid. ? - ö. 1698-99Doğum YeriGörüntüle
2ABDULLAH, Abdullah Efendid. 1663-64 - ö. 7 Haziran 1722Doğum YeriGörüntüle
3FEYZÎ, Mehmed Ali Feyzî Efendid. 1836 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4İSMAİL SALETd. 1875 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5KUSURÎ, Hasan Fehmid. 1875 - ö. 1951Doğum YılıGörüntüle
6Şenozan, Şükrü Osmand. 1875 - ö. 3 Temmuz 1954Doğum YılıGörüntüle
7Cahit Irgatd. 21 Mart 1916 - ö. 5 Haziran 1971Ölüm YılıGörüntüle
8Atay, Falih Rıfkıd. 25 Ocak 1894 - ö. 20 Mart 1971Ölüm YılıGörüntüle
9Yaşar Nezihed. 1880 - ö. 5 Kasım 1971Ölüm YılıGörüntüle
10Kaplan, Sadettind. 07 Ocak 1944 - ö. 11 Haziran 2016MeslekGörüntüle
11Suzan Nur Başarsland. 1974 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Eyuboğlu, Sabahattind. 1908 - ö. 13 Ocak 1973MeslekGörüntüle
13Vecihid. 1869 - ö. 1904Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Ziya (TRABZON)d. 1858 - ö. 28 Ocak 1921Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Artam, Nurettind. 1900 - ö. 26 Ekim 1958Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ÂSAF, Mehmed Emînd. 1797 - ö. 1842Madde AdıGörüntüle
17TÂLİB, Tavîl Ali Efendizâde Mehmed Tâlib Efendid. 1670 (?) - ö. 1759-60Madde AdıGörüntüle
18NEBÎL, Mehmed Nebîl Beyd. ? - ö. 1819-20Madde AdıGörüntüle