ARZÎ, Mehmed Efendi

(d. ?/? - ö. 1664/1074)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 17. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Muhammed olan Arzî Mehmed Efendi, Antep’te doğmuştur. Babası, Mevlevî şeyhi Şabanzâde İbrahim Efendi’dir. Esrâr Dede, “Dâru’d-devle-i ‘aliyyeden mütevellid Şabân-zâdegân şöhretiyle marûf hânedân-ı kibâr-ı mevâlîden bir zât-ı fazl-simât olup” ibaresiyle şairi İstanbullu olarak göstermesi diğer kaynaklar tarafından desteklenememektedir. Küçük yaşlardan itibaren babasının de etkisiyle tasavvufa ve bilime yönelen Arzî, gençlik yıllarında İstanbul’a gitmiş, devrin müderrislerinden Kara Mustafa Efendi’nin hizmetine girmiştir. Galata mahkemesi baş katipilği ve kadılıklarda bulunmuştur. Sivaslı Şeyh Efendi Abdülmecid (Mecdüddin-i Sivâsî)’den el almak istemiş, şeyhi onu Mevleviliğe yönlendirmiştir. Mevlevihâne’de kendisine kıraatçılık görevi verilmiştir. Galata mevlevihânesi şeyhi Âdem Dede’ye intisap etmiş, Âdem Dede’nin vefatından sonra da onun yerine Galata mevlevihânesi şeyhi olmuştur. 12 yıl bu hizmeti yürüten Arzî Mehmed Dede, Zilkade 1075 / Haziran 1664’te vefat etmiş ve Galata Mevlevihânesi’ne defnedilmiştir. “Uçdı ol bülbül-i gülzâr-ı hakikat” mısraı vefatına tarih olarak düşülmüştür.

Kaynaklarda kendisinden övgüyle söz edilen Arzî Mehmed Dede, lirik gazel ve rubailer kaleme almıştır. Üç dilde de şiir yazabilen şairin bazı şiirleri de bestelenmiştir. Kaynaklarda Dîvân’ı olduğu belirtilmişse de henüz ele geçirilen bir nüshası yoktur. Bazı şiir mecmularında ( Fatih Millet Ktp. Mnz. 647, 755, 792; Nuruosmaniye Kitaplığı 4959/27; Veliyüddin Efendi Ktp. Nr. 3191, Topkapı Revan nr. 1965, K. 1724) şiirleri vardır (Yakar 2013).

Kaynakça

Akbayar, Nuri ve S. A. Kahraman (hzl.) (1996). Mehmed Süreyyâ Sicill-i Osmânî. C. 1. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. 325.

Ayan, Gönül (2000). “Antepli Arzî Mehmet Dede”. Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu. Gaziantep. 113-136.

Dağlıoğlu, H. Turhan (1939). Gaziantep Meşâhiri. Gaziantep: CHP Basımevi. 13-20.

Ergun, S. Nüzhet (1936). Türk Şairleri. C. 2. İstanbul: Bozkurt Basımevi. 501-505.

Genç, İlhan (hzl.) (2000). Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye İnceleme-Metin. Ankara: AKM Yay. 343-347.

Özcan, Abdulkadir (hzl.) (1989). Şeyhî Mehmed Efendi Şakâ’ik-i Nu’mâniye ve Zeyilleri “Vakâyiü’l-Fudalâ”. C. 1. İstanbul: Çağrı Yay. 561.

Özkırımlı, Atilla (1990). Türk Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: Cem Yay. 128.

Yakar, Halil İbrahim (2013). Antepli Divan Şairleri. İstanbul: YCM Yay. 62-66.

Yılmaz, Kâşif (hzl.) (2001). Güftî ve Teşrifâtu’ş-Şuarâsı. Ankara: AKM Yay. 100-102.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL TUĞLUK
Yayın Tarihi: 11.12.2013

Eserlerinden Örnekler

Mefâîlün Mefâîlün Mefâilün Mefâîlün

Kimünle hem-zebânsın ey büt-i tersâ gamun kimdür

Nedür hâl-i şerîfün bezm-i meyde hem-demün kimdür

Bizümle ser-güzeşt-i ülfetün cümle hayâl oldı

Aceb âyîne-i kalbünde şimdi mahremün kimdür

Esîr-i hüsnüni âzürde kıldun ey perî ammâ

Giriftâr-ı kemend-i kâkül-i ham-der-hamun kimdür

Şehîd-i gamzeni gerçi ferâmûş eyledün şimdi

Hayât-efzâ olan şehd-i lebünden em semün kimdür

 

Çekildi bezmgâh-ı sîneden Arzî o nahl-ı nâz

Bugünden sonra zahm-ı hûn-feşâna merhemün kimdür (Ayan 2000: 120)

 


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921Doğum YeriGörüntüle
2HÜSNÎ, Hüsnî Efendid. ? - ö. 1883Doğum YeriGörüntüle
3HÂMİD, Hoca Hâmid Efendid. ? - ö. 1842Doğum YeriGörüntüle
4HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921Doğum YılıGörüntüle
5HÜSNÎ, Hüsnî Efendid. ? - ö. 1883Doğum YılıGörüntüle
6HÂMİD, Hoca Hâmid Efendid. ? - ö. 1842Doğum YılıGörüntüle
7HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921Ölüm YılıGörüntüle
8HÜSNÎ, Hüsnî Efendid. ? - ö. 1883Ölüm YılıGörüntüle
9HÂMİD, Hoca Hâmid Efendid. ? - ö. 1842Ölüm YılıGörüntüle
10HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921MeslekGörüntüle
11HÜSNÎ, Hüsnî Efendid. ? - ö. 1883MeslekGörüntüle
12HÂMİD, Hoca Hâmid Efendid. ? - ö. 1842MeslekGörüntüle
13HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14HÜSNÎ, Hüsnî Efendid. ? - ö. 1883Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15HÂMİD, Hoca Hâmid Efendid. ? - ö. 1842Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16HALİL BABAd. 1846? - ö. 1921Madde AdıGörüntüle
17HÜSNÎ, Hüsnî Efendid. ? - ö. 1883Madde AdıGörüntüle
18HÂMİD, Hoca Hâmid Efendid. ? - ö. 1842Madde AdıGörüntüle