AZÎZ, Abdülazîz Efendi, İstanbullu

(d. 1801/1216 - ö. 1862/1279)
divan şairi ve nasir
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul'da 1216/1801 yılında doğdu. Asıl adı Abdülazîz Efendi'dir. Şiirlerinde Azîz mahlasını kullandı. Şeyhülislam mektupçusu 1250/1834 tarihinde vefat eden Darendeli İzzet Efendi'nin oğludur. Sicill-i Osmânî'de babasının adının Mustafa İzzet olduğu bilidirilmektedir (Mehmed Süreyya 1311: 240). Mektûbî-zâde sanıyla tanındı. Tahsilini tamamladıktan sonra 1235/1819 senesinde müderris sınıfına girdi. Beş yıl sonra niyâbet mesleğine geçerek on ay Nazilli, yirmi ay Cisr-i Ergene, otuz ay Manisa, altı ay Isparta, otuz dört ay Tırnova, yirmi iki ay Tekirdağ, on ay Uzuncaabad Hasköyü, otuz ay Kütahya, otuz iki ay Kayseri, on altı ay kadar tekrar Manisa niyabetlerinde bulunduktan sonra 1262/1846 senesinde Beytülmâl Kassâmlığı'na tayin edildi. Bir yıl kadar sonra 1263/1847 yılında Mahrec payesi aldı ve İzmir Mevleviyyeti payesi de tevcih olundu. 1268/1852 senesinde Şam Mevleviyeti'ne, daha sonra da üçüncü defa olarak Manisa niyâbetine atandı. Mekke ve İstanbul payelerini kazandıktan sonra 1279/1862 yılının Safer ayında Evkaf Müfettişi oldu. Bu görevindeyken 1279/1862 yılının Cemaziyelevvel ayında İstanbul'da vefat etti. Müntesibi bulunduğu Tarîkat-ı Celvetiyye Âsitânesi olan Üsküdar'daki Aziz Mahmud Hüdâyî Dergâhı'nın haziresine defnedildi.

İzzet Mehmed Efendi ve Bahâyî Efendi adlı iki oğlu vardı.

Azîz'in, Müstakim-zâde Süleyman Sa'deddîn'in Devhatü'l-Meşâyih adlı şeyhülislamların hayatını anlatan eserine bir zeyl yazdığı; Yıldırım Bâyezîd'e kadar olan bir Osmanlı tarihinin bulunduğu; Taşköprülü-zâde'nin Şakâyık-ı Nu'mâniyye adlı eserini de zeylle beraber telhis ettiği ve bu eserlerin bir kısımının müellif hattıyla Süleymaniye Kütüphanesi Hâlis Efendi bölümünde bulunduğu Osmanlı Müellifleri'nde bildirilmektedir (Bursalı Mehmed Tahir 1342: 107). Devhatü'l-Meşâyih'in Son Zeyli adlı eseri gerçekten de Müstakim-zâde'nin Devhatü'l-Meşâyih adlı Osmanlı şeyhülislamlarına dair eserinin son yapılan zeylidir. 1222/1808'den 1243/1828 tarihine kadar şeyhülislam olan on zatın hal tercümelerinden bahseder. Müellif Abdülazîz Efendi, kendinden evvel bu on zatın hayatını yazan ve yine Devhatü'l-Meşâyih'e zeyl olan Süleyman Fâik Efendi'nin zeylini yanlış ve garazkârâne bulduğu için bu bilgileri doğrultmak maksadıyla eserini yazdığını kitabının dibacesinde bildirmektedir. Eserin bilinen tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Es'ad Efendi bölümünde 2267 numarada kayıtlıdır ve 18 varaktır.

Fatîn'e göre fazilet ve kemal sahibi olup Devhatü'l-Meşâyih'i zey etmiştir ve çok miktarda güzel şiirleri vardır (1271: 298). Son Asır Türk Şairleri'nde de Azîz için şöyle deniyor: "Müstakim-zâde'nin Devhatü'l-Meşâyih nâmındaki eserini tezyîl etti. Âlim ve şair idi. Hayli eş'ârı olduğu Tezkire-i Fatîn'de yazılıyor ise de o tezkiredeki gazelinden başka şiiri görülemedi" (İnal 1988: 42).

Kaynakça

Bursalı Mehmed Tahir (1342). Osmanlı Müellifleri. C. III. İstanbul.

Fatîn Dâvud (1271). Hâtimetü'l‑Eş‘âr. İstanbul.

İnal, İbnü'l-Emin Mahmud Kemal (1988). Son Asır Türk Şairleri. C. I. İstanbul: Dergah Yay.

Mehmed Süreyya (1311). Sicill-i Osmânî. C. III. İstanbul.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MEHMET ARSLAN
Yayın Tarihi: 28.12.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Ne zamân fikr-i lebi hâtır-ı nâ-kâma düşer

Sanki bir dâne kiras sâgar-ı gül-fâma düşer

Dâ'imâ fikr-i sürûr eyleyen ehl-i âmâl

Şîve-i cevr-i felekle bütün âlâma düşer

Pek suhûletle eger matlaba el irmez ise

O zamân dest-i emel dâmen-i ibrâma düşer

Düşürür bir gün olur lagziş-i pây-ı ikbâl

Fikr-i rif'at ile ol kim heves-i kâma düşer

Gördügüm şevki hisâb itsem Azîz âlemde

Yılda bir iki olursa o da bayrama düşer

Fatîn Dâvud (1271). Hâtimetü'l‑Eş‘âr. İstanbul. 297.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1EDÎB, Rikabdâr Abdullah Ağazâde Hazîneli Süleyman Edîb Beyd. ? - ö. 1721-1722Doğum YeriGörüntüle
2HAYRÎ, Hayreddîn Lâmî Efendid. 1780-81 - ö. 1851Doğum YeriGörüntüle
3Cengiz Kılçerd. 1969 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4NAÎMÎ, Ömerd. 1801-02 - ö. 1882Doğum YılıGörüntüle
5MÜNÎB, Kâlâyî-zâde Münîb Ahmed Efendid. 1801 - ö. 1875Doğum YılıGörüntüle
6İZZET, Kazasker Hâcı Mustafâ İzzet Efendid. 1801-02 - ö. 1877Doğum YılıGörüntüle
7HAKKI, Kıbrısî-zâde Şeyh İsmâil Hakkı Efendid. 1785 - ö. 1862Ölüm YılıGörüntüle
8TAHSÎN, Hasan Tahsînd. ? - ö. 1862Ölüm YılıGörüntüle
9ŞÂDÎ BABA/BABA ŞÂDÎ-İ SOFYAVÎd. 1772 - ö. 1862Ölüm YılıGörüntüle
10Beşer, Rızad. 1922 - ö. 16 Temmuz 2011MeslekGörüntüle
11Akdağ, Tevfikd. 29 Şubat 1932 - ö. 28 Eylül 1993MeslekGörüntüle
12DERVÎŞ, Seyyid Mehmed Dervîş Efendid. ? - ö. 1824-25MeslekGörüntüle
13HÂKÎ, Mehmed Efendid. 1758-59 - ö. 1831-32Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ATÂ, Şânî-zâde Mehmed Atâ'ullâh Efendid. ? - ö. 1826Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15SÜREYYÂ PAŞA, İstanbullud. 1845 - ö. 1894Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16KEMÂLÎ, Ca’fer Çelebid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17LUTFÎ-İ ACEM, Mahmud-ı Hard. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18FÂRİG, Abdurrahim Fâriğ Çelebid. ? - ö. 1668-69Madde AdıGörüntüle