Çalışlar, Aziz

(d. 08 Ağustos 1942 / ö. 28 Kasım 1995)
Yazar, çevirmen, araştırmacı
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Ankara’da doğdu. Çalışlar, lise öğrenimini 1961’de Robert Kolej’den mezun olarak tamamladı. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde başladığı lisans eğitimini yarıda bırakarak özellikle felsefe, estetik ve tiyatro alanlarında araştırmalarını yürüten Çalışlar, hayatını yazar, araştırmacı ve çevirmen olarak sürdürdü. 1966’da Türkiye Milli Talebe Federasyonu ödülünü kazanan ilk oyunu Rasputin 1967’de yayımlandı. 1970’de Cendere isimli radyo oyunu ile TRT ödülünü kazandı.

Türk ve Dünya Edebiyatçıları (4 cilt) sözlüğünün yayın müdürlüğünü üstlendi (1987-1988). 1989’dan sonra Can Yayınevi ve 1992’den sonra Boyut Yayınevi’nin tiyatro yayınlarının ve 1986’da kurduğu Felsefe Dergisi’nin genel yayın yönetmenliğini yaptı. Asya-Afrika Yazarlar Birliği yayın organı Lotus’un yazı kurulu üyeliğinde bulundu. Çalışlar'ın "Asya-Afrika Yazarlar Birliği ve 'Lotus' Ödülleri" başlıklı yazısında "Asya-Afrika edebiyatında halkın ezilmesine karşı çıkarak kişiliğin kazanılması mücadelesi, toprağa ve kişinin özyurduna duyulan sıcak sevgiyle ayrılmaz bir biçimde beslenmektedir. Çünkü, ancak özgürleşmiş bir sevgi gerçek bir sevgidir; ancak bu özgürleşmeyi önleyen tarihsel, toplumsal ve siyasal baskılar ortadan kalktıktan sonra kişi kendi insanı, kendi toplumu ve kendi vatanıyla o yalın, dolayımsız, içten sevgi bağını yeniden kurabiliyor" (1982: 27) cümlelerinden hareketle onun düşüncesinin temelinde yatan özgürlük fikrini bulmak mümkündür.

Edebi ve kuramsal eser çevirilerinin yanında özgün eserleriyle Türk kültürüne, edebiyatına vef fikir dünyasına katkılarıyla adı sıklıkla anılan Aziz Çalışlar, 28 Kasım 1995'te vefat etti.

Aziz Çalışlar felsefe, edebiyat, tiyatro, estetik ve kültür odaklı çeviri, derleme ve inceleme türünde eserler kaleme almanın yanında çok sayıda süreli yayında da yazılarını yayımladı. 1967’den itibaren, başlangıçta Yeni Dergi ve Papirüs olmak üzere, ilerleyen yıllarda Yazko Çeviri, Mülkiyeliler Birliği Dergisi, Milliyet Sanat, Varlık, Bilim ve Sanat, Hürriyet Gösteri, Düşün, Yeni Düşün, Yarın, Türk Tiyatrosu, Ant, Felsefe Dergisi, Sanat Emeği, Devlet Tiyatrosu Dergisi ve Kavram gibi pek çok derginin yanında Cumhuriyet ve Politika gazetelerinde de yazıları, çevirileri ve söyleşileri yer aldı. Çalışlar, çevirdiği Estetik ve Sanat isimli eser üzerine yaptığı bir söyleşide çalışmalarını "Estetik ve sanatla kuramsal olarak uğraşmam 1965 yıllarına gider. Yukarda sözünü ettiğimiz yayınların henüz ortada olmadığı o dönemlerde, estetik ve sanata maddeci bilgi kuramı açısından yaklaşarak, maddeci sanat kuramının çok yönlülüğünü metodolojik olarak ortaya koymaya çalışmıştım (Yeni Dergi, Papirüs'te çıkan yazılar). Daha sonra, ülkemizde bu alandaki kavramsal ve düşünsel boşluğu doldurmaya yarayacak temel kitapların çevirisine giriştim. Örneğin, Materyalist Felsefe Sözlüğü, Gerçekçiliğin Tarihi; ayrıca, kendi özgün çalışmam olan Gerçekçi Tiyatro Sözlüğü, (bu arada, henüz yayımlanmamış olan, bilimsel maddeci düşüncenin klasiklerinin sanat üstüne kitaplarının çevirisi). Daha sonra, çeşitli dergilerde, son yıllarda da "Bilim ve Sanat"ta çıkan, bilimsel maddeci sanat anlayışını yerleştirmeye yönelik yazı çalışmaları. "Estetik ve Sanat" kitabı ise, üç dört yıl önce çevrilmiş ve ancak bu yıl yayınlanabilmiş, bilimsel maddeci estetiği tanıtmayı amaçlayan, temel bir kitap çevirisi. Bu arada, yukarda da sözünü ettiğim gibi, bizde maddeci estetik ve sanat anlayışının kurucusu sayılması gereken Nazım Hikmet'in sanat ve edebiyat alanıyla ilgili düşüncelerini içeren bir çalışmam var. Bir de yine bir sözlük çevirisi, sanat ve kültürle ilgili. Gördüğünüz gibi, tümü, ülkemizde, evrensel boyutlara uzanan temel bir estetik ve sanat düşüncesinin kurulmasına, kişilik kazanmasına yönelik" cümleleriyle tanıtır (1982: 48-49).

Çalışlar'ın felsefe ve estetik alanında yazdığı telif eserlerinin yanında bu konuda yazılmış önemli eserleri de Türkçeye kazandırdı. Be eserler arasında Materyalist Felsefe Sözlüğü (1972), Günümüzde Sanatsal Kültür ve Estetik (1982) Kültür Sözlüğü (1983) Estetik Yazıları (1984) Edebiyat, Barış ve Özgürlük (1984), Çağdaş Felsefe Sözlüğü (1985), Gerçekçilik Estetiği (1986), Edebiyat Estetiği (Raedeker, 1986), Nâzım Hikmet: Sanat ve Edebiyat Üstüne (1987), Ulusal Kültür ve Sanat (1987), Felsefenin Neresindeyiz (1988), Sanat ve Edebiyat (Marx, Engels, Lenin 1990) yer almaktadır.

Tiyatro sanatı da Çalışlar'ın çalışma alanlarının başında geldi. Çok sayıda tiyatro oyunu çevirdi, uyarlamalar yaptı. Sadece kurmaca eserlerle değil hazırladığı Gerçekçi Tiyatro Sözlüğü (1978), Tiyatro Kavramları Sözlüğü (1992, Kültür Bakanlığı Ödülü), Tiyatronun ABC'si (1993), Tiyatro Adamları Sözlüğü (1993), 20. Yüzyılda Tiyatro (1993) ve Tiyatro Oyunları Sözlüğü (Cilt 1, ve 2, 1994) gibi çalışmalarla da tiyatro alanına katkı sağladı.

Kaynakça

Çalışlar Yenişehirlioğlu, Filiz (2015). "Aziz Çalışlar'ı Ölümünün 20. yılında Anıyoruz". TEB Oyun, 25: 88.

Elmas, Filiz (2015). "Aziz Çalışlar İçin". TEB Oyun, 25: 87.

Karakadıoğlu, Gülşen (2015). "Aziz Çalışlar'ı Saygıyla Anarken". TEB Oyun, 25: 85-86.

Necatigil, Behçet (2006). "Aziz Çalışlar". Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü. İstanbul: Varlık Yayınları. s.126

Onay, Yılmaz (2000). "Dünyamızda Bir Aziz Çalışlar Vardı". Evrensel. 16 Nisan. https://www.evrensel.net/haber/121140/dunyamizda-bir-aziz-calislar-vardi. ET 10.01.2020.

Yalçın, Murat (2010) (Ed). "Aziz Çalışlar". Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi. İstanbul: YKY, I: 293-294.

(1982). "Aziz Çalışlar'la 'Estetik ve Sanat' Üstüne Söyleşi". Bilim ve Sanat, 18: 48-50.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. NURTAÇ ERGÜN ATBAŞI
Yayın Tarihi: 30.01.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Çağdaş TiyatroKitapçılık Limited Ortaklığı Yayınları / İstanbul1966Araştırma
Gerçekçi Tiyatro SözlüğüKültür Yayınevi / İstanbul1978Diğer
Edebiyat, Barış ve ÖzgürlükBilim ve Sanat Yay / Ankara1984Derleme
Çağdaş FelsefeAltın Kitaplar / İstanbul1985Çeviri
Gerçekçilik EstetiğiDe Yay / İstanbul1986Araştırma
Nazım Hikmet: Sanat ve Edebiyat ÜstüneBilim ve Sanat Yay. / İstanbul1987Araştırma
Ulusal Kültür ve SanatCem Yay. / İstanbul1988Araştırma
Tüm yönleriyle PerestroykaAmaç Yayıncılık / İstanbul1988Araştırma
Felsefenin NeresindeyizCem Yay. / İstanbul1989Araştırma
Tiyatro Kavramları SözlüğüMitos Boyut Yay / İstanbul1992Diğer
Tiyatro Adamları Sözlüğü,Mitos Boyut Yay. / İstanbul1993Diğer
Tiyatro AnsiklopedisiKültür Bakanlığı Yay. / Ankara1995Diğer
Tiyatro Oyunları Sözlüğü 1-2Mitos Boyut Yay. / İstanbul1994Diğer

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Ay, Mehmetd. 1960 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Tamer Gülbekd. 1965 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3NAZİLE, Nazile Demird. 1955 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4DELİ CEMAL, Cemal Çelebid. 01.07.1942 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5DERTLİ/NİZAMİ, Nizamettin Kayacand. 1942 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6Atabaş, Hüseyind. 10 Temmuz 1942 - ö. 27 Şubat 2019Doğum YılıGörüntüle
7GÜLECİ, Sokrat Andreyeviç Datovd. 1910 - ö. 1995Ölüm YılıGörüntüle
8Abdurehim Ötkürd. 1923 - ö. 6 Ekim 1995Ölüm YılıGörüntüle
9İSMAYIL MAHİR NAĞIYEVd. 1928 - ö. 1995Ölüm YılıGörüntüle
10Aydın Gökduman, Nehird. 19 Nisan 1969 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Özay, Yurdagüld. 16 Mayıs 1953 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Olgaç, Tahird. 1911 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Berfe, Süreyyad. 27 Ocak 1943 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Ünver, Serdard. 01 Ocak 1955 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Nihad Sami Banarlıd. 18 Haziran 1907 - ö. 13 Ağustos 1974Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16DELİ AZİZ, Velioğlud. ? - ö. 1868-1869Madde AdıGörüntüle
17ÂCİZÎ, Aziz Mahmûd Urmevîd. ? - ö. 1639Madde AdıGörüntüle
18AZİZ, Geredeli Şeyh Halil Halvetîd. 1785 - ö. 1843Madde AdıGörüntüle