ÇERKEŞÎ, Mehmet Hilmi

(d. 1843/1259 - ö. 1907/1324)
tekke şairi
(Tekke / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Mehmet Hilmi, Çankırı’nın Çerkeş ilçesinde 1259/1843’te doğmuştur (Aydemir 1954: 4). Keskinli Ali Rıza Efendi’den Kur’an-ı Kerim ve Arapça dersleri alır. Beypazarı’ndaki medreseler ile İstanbul-Yerebatan medreselerinde okur. Cevherîzâde Mehmet Efendi’den icazet alır. 1292/1875’te Çerkeş’e dönerek muallimlik yapar. Aynı zamanda Mesnevî-i Şerif ile Şifâ-i Şerif’i, Sultan Murat Camiinde okuttu. Nakşibendî tarikatının Halidiye kolundan olan Seydişehirli Abdullah Efendi’ye (1807-1903) intisap etmiş, onun yanında manevi eğitimini tamamlamıştır. Şeyhinden Nakşibendî, Kadirî, Sühreverdî, Kübrevî, Çiştî ve Mevlevî tarikatlarından  (Cebecioğlu 2016: 194) icazetini alarak memleketine dönmüş, kendi kurduğu Burhaniyye dergâhında manevi irşada başlamıştır. Aynı zamanda rüşdiye mektebinde muallimliğe, Sultan Murat camiindeki derslerine de devam etmiştir. 1324/1907 yılında hac görevini yerine getirdikten sonra dönerken Cidde’de vefat etmiş, oraya defnedilmiştir. Ölüm tarihi, şair Mecbur Efendi’nin şiiriyle de tespit edilmiştir (Onay 1932: 374).


Mehmet Hilmi Çerkeşî’nin 2 eseri tespit edilebilmiştir:

1. İnsan-ı Kâmil Tercümesi: Muhyiddîn-i Arabî’nin izinden giden Abdulkerim Cîlî’nin (ö.832/1428) tasavvufun temel meselelerini anlattığı “İnsan-ı Kâmil” adlı eserini tercüme etmiştir (Akkuş 2005: 48). Mensur bir eserdir.

2. Mevlid-i Nebî: Eserin tam adı “Mevlîdü’n-Nebî fî Hazreti Hamsi’l-Külliyye”dir. Eser, girişle birlikte on bir bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler şunlardır: 1. Dibâçe 2. Der Beyân-ı Hazret-i Gayb-ı mutlak ve Ahadiyyet ve Vâdiyyet 3. Der Beyân-ı Hazret-i Hayal-i Mutlak 4. Der Beyân-ı Hazret-i Şehâdet 5.Der Beyân-ı Hazret-i İnsân-ı Kâmil 6. Der Beyân-ı Mevlid-i Gayb-ı Mutlak 7. Der Beyân-ı Mevlid-i Esmâî 8. Der Beyân-ı Mevlid fî Hazreti Ervâh 9. Der Beyân-ı Mevlid fi’ş-şehâdât 10.Der Beyân-ı Mevlid fî Beyân-ı Mutlak 11. Der Beyân-ı Vech-i Te’hir-i mevlid-i misâl-i mutlak ez Mevlid-i Hazret-i Şehâdet. Mevlid-i Nebî, toplam 207 beyit olup, aruzun hezec bahrinin “me fâ ‘î lün me fâ ‘î lün fe ‘û lün” kalıbıyla yazılmıştır. Mesnevi nazım şekliyle yazılan bu eserde yarım kafiye kullanılmamış, bilakis tam ve zengin kafiye kullanılmıştır.

Çerkeşli Mehmet Hilmi’nin edebî yönünü gösteren eseri onun yazdığı mevliddir. Muhyiddin-i Arabî’nin vahdet-i vücûd anlayışıyla Hz. Peygamber’in manevi yönünü anlattığı bu eserin edebiyatımızdaki diğer mevlidlerden farkı, yazarın Hz. Peygamber’i “hâzerâti’l-hamsi’l-külliyye” adını verdiği beş hazret (mertebe) üzerinde anlatmasıdır. Bunlar: 1.Gayb-ı mutlak, 2.Gayb-ı izâfî, 3.Hazret-i misal, 4.Şehâdet-i mutlak, 5.Hazret-i câmia (insan). “Eserde önce âlemin ve Hz. Peygamber’in nurunun yaratılması ve bu nurun Hz. Adem’den itibaren Hz. Peygamber’in babası Abdullah’a kadar intikal edişi anlatılır. Mehmet Hilmi, Hz. Peygamber’in maddeten değil de manen bütün varlıklardan önce geldiğini ifade etmek için bu eseri kaleme almıştır” (Akkuş 2005: 52). Çerkeşî’nin halifesi Astarlızâde Hilmi Efendi (1876-1962) ise, Mehmet Hilmi’nin bu mevlidi, manevî ilham ve kerametle yazdığını, eserin Kur’an’ın ruhu olduğunu, âşıkâne şiirlerden oluştuğunu söylemektedir (Akkuş 2005: 52).

 

Kaynakça

Akkuş, Mehmet (2005). “Çerkeşli Mehmet Hilmi Efendi ve Manzum Mevlidi”,  III. Çankırı Kültürü Bilgi Şöleni Bildirileri. Çankırı Valiliği. 41-79.

Aydemir, Şemseddin (1954). Çerkeşli Şeyh Mehmet Hilmi. Ankara: Akın Mat.

Cebecioğlu, Ethem (2016) “Halidi Meşâyıhından Muhammed Hilmî-i Çerkeşî (1843-1905) ve İcazetnâmesi” Uluslararası Bahâeddin Nakşibend ve Nakşibendîlik Sempozyumu Tebliğ Metinleri, http://www.naksibendiliksempozyumu.org  /files/sempozyum_teblig_metinleri.pdf erişim tarihi; 8.11.2020.

Onay, Ahmet Talat (1932). Çankırı Şairleri. C. 2. Çankırı. 374.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM AKYOL
Yayın Tarihi: 13.07.2013

Eserlerinden Örnekler

Dibâçe

Nedir ma‘na-yı mevlid evvel anla

Nedir söz kasdını cân ile dinle

Hakîkatta nedir mevlîd ta‘ayyün

Ki ya‘nî diye Hak bir şey içün kün

Taayyün hâs olursa gayb ilinde

İrade kâfirdir kudret dilinde

Bu yerde ca’li halk anlama zinhâr

Ki esmâ vü sıfâtındır bu esrâr

Gel imdi mevlidinin sırrın işit

Havâs u ‘aklını başında iş it

Bu söze bulmak istersen mecâli

Gerek biline sana beş mecâli

Mecâlî ya‘ni beş hazretdir anla

Muhakkikler sözün cân ile dinle

Ki bu beş mertebe beş âlem olmuş

Bu hazretlerde sâlik âdem olmuş

Akkuş, Mehmet (2005). “Çerkeşli Mehmet Hilmi Efendi ve Manzum Mevlidi”. III. Çankırı Kültürü Bilgi Şöleni Bildirileri, Çankırı Valiliği. 41-79.

 Hâtime'den

Çü rûh u cisme berzahdır misâlin

Ne ondandır ne bundandır hayâlin

Ulaşmışdır kesîfe nûrdur ervâh

Karışmışdır ona zulmât-ı eşbâh

Nizâm-ı hâss tavrıymış bu âlem

Ara yerde halife olmuş âdem

Bu iki mushafı bilmiş kemâhî

Bilip nefsin bulmuşdur ilâhî

Kelâm-ı nâtık olup söze gelmiş

Vücûdu aynı aynı yüzde gelmiş

Salât ile selâm velâ-yezâlî

Şuna kim ruhu bulmuşdur kemâlî

Akkuş, Mehmet (2005). “Çerkeşli Mehmet Hilmi Efendi ve Manzum Mevlidi”. III. Çankırı Kültürü Bilgi Şöleni Bildirileri, Çankırı Valiliği. 72.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Hidâyetî, Şeyh Osman Efendid. ? - ö. 1657Doğum YeriGörüntüle
2SEFİL ALİ, Ali Tombakoğlud. 1885 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Osman Arpaçukurud. 1968 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4İZZET, Mütercim İzzet Paşad. 1843 - ö. 1914Doğum YılıGörüntüle
5MAHBÛB EFENDİd. 1843 - ö. 1898Doğum YılıGörüntüle
6BEZLÎ, Çankırılıd. 1843 - ö. 1902Doğum YılıGörüntüle
7SARRÂF, Rıza Tebrizîd. 1854-55 - ö. 1907Ölüm YılıGörüntüle
8HESENBEY MELİKZÂDE ZERDÂBİd. 1842 - ö. 25 Kasım 1907Ölüm YılıGörüntüle
9AHMED LUTFÎ EFENDİd. 1817 - ö. 1907Ölüm YılıGörüntüle
10MEHMED, Kasım-zâde Şeyh Seyyid Mehmed Efendid. ? - ö. 1718-19MeslekGörüntüle
11FENÂYÎ, Cennet Mehmed Efendid. 1574 - ö. 1664MeslekGörüntüle
12SÜKÛTÎ, Murtazâ Babad. 1825 - ö. 1896MeslekGörüntüle
13BURHANİ, Mehmed Alid. 1835 - ö. 1908Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14CEYHÛNÎ, Erzurumlud. ? - ö. 1884?-1888?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15BAHSÎd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16KEMÂLOĞLUd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17YÜSRÎ, Hamamcı-zâde İsmâil Ağad. ? - ö. 19. yy.Madde AdıGörüntüle
18NÛRÎ, Priştineli Beg-zâded. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle