Dilmen, İbrahim Necmi

?
(d. 1889 / ö. 5 Mart 1945)
Edebiyat Tarihçisi, Dil Uzmanı, Yazar, Milletvekili, Öğretmen
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Avukat Mehmet Tayfur Bey ile Emine Hanım'ın oğlu olarak 1889 (resmî kayıtlarda 1887) yılında Selânik'te doğdu. İlköğrenimini Gümülcine’de, orta öğrenimini Selânik İdadisinde tamamladı. Daha sonra İstanbul Hukuk Mektebi'ni birincilikle bitirdi (1909). Selânik Hukuk Mektebinde Devletler Hukuku ve Mali Kanunlar derslerini okuttu. Selânik'te hoca olarak görevliyken Zaman adlı bir gazete çıkardı. Balkan Harbi'nde Selânik’in de kaybedilmesi neticesinde, Selânik muhacirleri ile birlikte İstanbul'a göç etti. 1913-1916 yılları arasında İstanbul liselerinde edebiyat öğretmenliği yaptıktan sonra Darülfünun Edebiyat Fakültesi'nde Ural-Altay dilleri ve edebiyat kuramları müderris yardımcılığı görevine geldi (1913-18). 1919'da Galatasaray Lisesi edebiyat tarihi muallimliğine tayin edilerek tekrar lise hocalığına döndü. 1928 yılına kadar Galatasaray ve İstanbul Erkek Muallim Mektebinde edebiyat ve edebiyat tarihi hocalığı yaptı. Milliyet gazetesinde çıkan ve harf inkılâbını destekleyen yazıları nedeniyle Mustafa Kemal Atatürk tarafından Ankara'ya çağrıldı. Ankara Gazi Terbiye Enstitüsü ve Musiki Öğretmen Okulu edebiyat öğretmenliğine atandı (1928). Daha sonra Latin harfleriyle ilgili çalışmaları yürüten kurullarda görev aldı; Dolmabahçe'de bu konuda konferanslar verdi. Türk Dil Kurumu Merkez Kurulu üyeliği (1932) ve genel yazmanlığına seçildi (1933). 1934 Temmuzunda çıkan soyadı kanunu ile, Atatürk tarafından kendisine, harf inkılâbında yaptığı hizmetlerden dolayı “Dilmen” soyadı verildi. Maarif Vekaleti genel müfettişliği görevinde bulundu, 1935 seçimlerinde Burdur'dan milletvekili seçilerek Meclis'e girdi. Milletvekili iken DTCF'de getirildiği Türk Dili profesörlüğü görevini de sürdürdü (1936-41). Evli ve üç çocuk babası olan İbrahim Necmi Dilmen, 27 Şubat 1945 tarihinde geçirdiği bir kaza sonucunda Ankara Numune Hastanesi'ne kaldırıldı, 5 Mart 1945 tarihinde burada öldü. Cenazesi, 8 Mart 1945'te İstanbul Büyükada Mezarlığı'na defnedildi.

İbrahim Necmi Dilmen, edebiyat tarihçiliği ve dil sahasında yaptığı çalışmalarla ön plana çıkan bir isimdir. Edebiyat tarihi türünde kaleme aldığı ilk eser, Tarih-i Edebiyat Dersleri (1922)'dir. İbrahim Necmi'nin Galatasaray Lisesinde edebiyat öğretmeni olarak görev yaparken hazırladığı bu eser, iki ciltten müteşekkildir. Kitabının birinci cildinde, edebiyat tarihi ilminin özelliklerini açıklayan yazar, "Türk Lisan ve Edebiyatına Umumi Bir Nazar" başlığı altında dil ailelerinden, Türkçenin bunlar içerisindeki yerinden, Orhun Âbideleri, Kutadgu Bilig gibi eserlerden ve İslamî devir Türk edebiyatının temel özelliklerinden bahseder.

Dilmen'in edebiyat tarihçiliği alanındaki ikinci eseri, Tanzimat Edebiyatı Tarihi Notları adını taşır. Eser, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde 1940-1941 ders yılında “Tanzimat Edebiyatı Tarihi” dersini okutan Dilmen'in öğrencisi Zeynep Dengi tarafından hazırlanmıştır. Eserinin giriş kısmında Tanzimat Fermanı'nın ve Türkiye'deki yenilik hareketlerinin panoramik bir görüntüsünü çizen İbrahim Necmi, Tanzimat Fermanı’nın ilan edildiği yıllarda dil ve edebiyatımızın durumunu da yine çok kaba çizgilerle verir. (Yetiş, 1989: 18)

Kâzım Yetiş, İbrahim Necmi Dilmen'in edebiyat tarihçiliği ile ilgili şu değerlendirmeyi yapmıştır: "Tarih-i Edebiyat Dersleri’nin devrine göre metodik bir eser olduğunu ve yazarının kendi içerisinde tutarlı bir yol takip ettiğini söyleyebiliriz. Muhakkak ki bu eserin kendisinden evvelkilere göre en farklı tarafı bir bütünlük içerisinde olması, Osmanlı sahasındaki edebiyatımızı bütün olarak verebilmesidir" (Yetiş, 1989: 22).

Yazar, edebiyat tarihi türündeki eserlerinin yanı sıra dil sahasında verdiği eserlerle de dikkat çeker. İbrahim Necmi’nin kültür hayatımızda etkili olduğu yıllar, 1928 Harf İnkılâbı'nın öncesindeki ve sonrasındaki yıllardır. Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kurulduğu bu ilk yıllardaki ve sonraki yabancı kelimelere karşılık bulma, tarama, terim, gramer gibi çeşitli alanlardaki çalışmalarında, İbrahim Necmi idareci olarak aktif rol oynamıştır. Öğretmenlik yıllarında bir yandan da gazete ve dergilerde yazılar yazan Dilmen asıl ününü Cumhuriyet'ten sonraki dönemde dil üzerine yaptığı çalışmalarıyla kazanır. Dil devrimiyle ilgili yazılarının yanı sıra TDK genel yazmanı olarak on iki yıl çalışan Dilmen, Güneş-Dil teorisini savunan ve açıklayan yapıtlar hazırlamıştır. Güneş-Dil teorisinin Atatürk tarafından ortaya atılmasından sonra İbrahim Necmi, onun en önde gelen savucusu ve yorumcularından biri olmuş ve bu yolda yazılar yazmış, kitaplar kaleme almış, tebliğler sunmuş, dersler vermiştir. (Özkan: 1994: 303).

Yazarın Muallimlere Mahsus Yeni Harflerle Türkçe Okuma Yazma Dersleri (1928), Yeni Türkçe Okuma Yazma Dersleri (1928), Amelî Yeni Türkçe Dersleri (1928) adlı kitapları Harf İnkılâbı'ndan sonra geniş halk kesimlerine yeni harfleri öğretmek için kaleme alınmış eserlerdir. Yeni harflerle kelimelerin yazılışında karşılaşılabilecek güçlükleri çözmek isteyen yazar; sessiz ve sesli harflerin yazılışlarını bu kitaplarda ayrı ayrı gösterir. Harf İnkılâbı'ndan sonra halka dilbilgisi kurallarını öğretmek amacıyla Yeni Türkçe Gramer Hakkında Bir Kalem Denemesi (1929) ve Türkçe Gramer (4 cilt, 1930) kitaplarını yazan Dilmen, Küçük Türkçe Gramer'de (1934) o dönemde ilkokul 4 ve 5. sınıfta okuyan öğrencilere dilbilgisi kurallarını öğretmeye çalışır. 1932 yılında Kanaat Kütüphanesinin “Büyük Adamlar” serisi için hazırladığı Abdülhak Hâmid ve Eserleri’nde yazar, şairin hayatı üzerinde durduktan sonra onun Türk edebiyatındaki yerini belirlemeye çalışmıştır. Türk Dil Bilgisi Dersleri (2 Cilt, 1936), yazarın Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde verdiği dilbilgisi derslerinin notlarını içeren bir eserdir. Dilmen, ilk eserlerinden biri olan Türkiye'de Tütün Meselesi (1922) adlı kitabında ise ülkemizde tütün meselesini, reji idaresini ve tütün politikasının geliştirilmesi hususunda yapılması gereken girişimleri ilmî bir şekilde incelemiştir

Kaynakça

Koçu, Reşat Ekrem (1966). İbrahim Necmi Dilmen maddesi, İstanbul Ansiklopedisi, C. 8, s. 458, İstanbul: Koçu Yay.

Özkan, Mustafa (1994). İbrahim Necmi Dilmen maddesi, İslâm Ansiklopedisi, C. 9, s. 303, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.

Yalçın, Murat (Ed., 2010). Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi, 3. Baskı, C.1, ss. 339-340, İstanbul: Yapı Kredi Yay.

Yetiş, Kâzım (1989). İbrahim Necmi Dilmen, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.

Yıldırım, Sema; Zeynel, Behçet Kemal (2010). TBMM Albümü 1920-2010 (2. Baskı). C.1, ss. 273, 340, 408, Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. NECATİ TONGA
Yayın Tarihi: 19.05.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Türkiye'de Tütün MeselesiVatan Matbaası / İstanbul1340 / 1922Diğer
Tarih-i Edebiyat Dersleri: Eski Edebiyatımızın Tarihine Seri Bir Nazar (2 Cilt)Matbaa-i Amire / İstanbul1922Edebiyat Tarihi
Yeni Türkçe Okuma Yazma DersleriMilliyet Matbaası / İstanbul1928Diğer
Halk Kırâatıİktisat Matbaası-Ahmet Hâlit Kitaphanesi / İstanbul1928Diğer
Muallimlere Mahsus Yeni Harflerle Türkçe Okuma Yazma DersleriKanaat Kütüphanesi / İstanbul1928Diğer
Yeni Türkçe Gramer Hakkında Bir Kalem Denemesi? / İstanbul1929Diğer
Ameli Yeni Türkçe DersleriMilliyet Matbaası / İstanbul1928Diğer
Türkçe Gramer, (4 Cilt)Kanaat Kütüphanesi / İstanbul1930Diğer
Abdülhak Hâmit ve EserleriKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932İnceleme
Küçük Türkçe Gramer, (Sınıf 5)Resimli Ay Matbaası / İstanbul1934Diğer
Türk Dil Bilgisi Dersleri (2 C.)Devlet Basımevi / İstanbul1936Diğer
Güneş-Dil Teorisinin Ana Hatları Hakkında (III. TDK Kurultayı'nda sunduğu teze bağlı grafikler ve analizler)Türk Dil Kurumu Yay. / Ank1936Diğer
Türk Tarih Tezinde Güneş-Dil Teorisinin Yeri ve DeğeriDevlet Basımevi / İstanbul1937Diğer
Dilin ve Dillerin Kaynağı Sorunu Üzerine DüşüncelerRecep Usluoğlu Yay. / Ankara1 939Diğer
Tanzimat Edebiyatı Tarihi NotlarıDTCF Yay. / Ankara1942Edebiyat Tarihi

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Münevver Ayaşlıd. 1906 - ö. 20 Ağustos 1999Doğum YeriGörüntüle
2YÜMNÎ, Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Doğum YeriGörüntüle
3YÜMNÎ, Şeyhzâde/Osmanzâde Mehmed Yümnî Efendid. ? - ö. 1672-73Doğum YeriGörüntüle
4Hamza, Hekimzade Niyazid. 6 Mart 1889 - ö. 18 Mart 1929Doğum YılıGörüntüle
5ALİ HAKİ EDNA/HARHARİ/FİGANÎ/HİCRANÎ/EDNAÎ/GULAMÎ/VİSALÎ/GEDAÎ, Ali Doğand. 1889 - ö. 1961Doğum YılıGörüntüle
6Benlioğlu, Faik Şemsettind. 1889 - ö. 1949Doğum YılıGörüntüle
7GÜLBAHAR ATAKANd. 1878 - ö. 1945Ölüm YılıGörüntüle
8Gerçek, Selim Nüzhetd. 1891 - ö. 12 Aralık 1945Ölüm YılıGörüntüle
9CAHANSUZ, Zernişan Hidayet Bey kızı Seyidzaded. 1898 - ö. 1945Ölüm YılıGörüntüle
10Dizman, İbrahimd. 15 Ekim 1961 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Cahit Sıtkı Tarancıd. 2 Ekim 1910 - ö. 12 Ekim 1956MeslekGörüntüle
12Çeviksoy, Osmand. 3 Ocak 1951 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Göktulga, Fahri Celâld. 20 Mayıs 1895 - ö. 3 Haziran 1975Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Ebüzziya, Hadiyed. 10 Şubat 1884 - ö. 16 Mart 1913Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Kulu, Fahrid. 1879 - ö. 26 Temmuz 1950Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16İBRAHİM ELİYEVd. 1928 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17ŞEFÎK, Recâî-zâde İbrâhîmd. 1808 - ö. 1856Madde AdıGörüntüle
18Seyyid İbrahim Efendid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle