GAFAR, Gafar İbrahimî

(d. 05.10.1954 / ö. 06.01.2019)
âşık, şair
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Tebriz âşıklık geleneğinin usta âşıklarından biri olan Gafar İbrahimî, İran’ın kuzeyinde bulunan Karadağ’ın Keleyber bölgesinin Napışta köyünde 5 Ekim 1954’te doğar (Özdamar 2010-2012-2016; Sadık 2016: 9).

Ailesiyle beraber 1960’ta Tebriz’e göç eden Gafar’ın babası Cafer, âşıklık geleneğine duyduğu ilgi sebebiyle oğlunun özellikle âşıklık eğitimi almasını ister ve oğlunu bu doğrultuda yönlendirir (Azizî Haray 1997: 232).

Bu yönlendirmeyle âşıklık eğitimi almaya karar veren Gafar, saz eğitimini Polat Heyderkânlı Maruf, Hayrullah, Resul Kurbanî ve Kerim’den; âşık edebiyatı eğitimini ise Hasan Gaffarî’den alır (Azizî Haray 1997: 232; Özdamar 2010-2012-2016).

Dördü kız olmak üzere dokuz çocuğu olan Gafar’ın kendisi dışında eşi Pakize İbrahimî ve tüm çocukları âşıklık geleneğiyle yakından ilgilidir (Kafkasyalı 2009: 91). Başta kendisi gibi âşık olan çocukları olmak üzere Tebriz’de birçok âşık yetiştiren âşık, günümüzde toylar ve çeşitli meclisler başta olmak üzere birçok toplantıda sanatını icra etmekte ve bu meclislerde yetmişten fazla saz havası çalıp elliye yakın destan anlatabildiğini iddia etmektedir (Kafkasyalı 2009: 91).

İran’ın hemen hemen tüm şehirleri ile Azerbaycan, Türkiye ve İsveç başta olmak üzere birçok ülkede programlara katılan âşığın Adsız Âşık’la 6 kez, Caferî ile 4 kez, Perviz Besavet (Kivan)’le 2 kez, eşi Âşık Pakize Gulamî İbrahimî ile 2 kez, Âşık Seraslan ile 2 kez; ayrıca Şair Hoşnam ile, İman Daniş ile, Nesrin Hanım ile de birer kez atışmaları vardır (İbrahimî 2003: 27-28; 29-31; 33-35; 37-39; 40-46; 82-84; 132-133; 161-175; 209-212; 267-268; İbrahimî 2008: 196-203; Özdamar 2010-2012-2016).

6 Ocak 2019'da Tebriz’de vefat eden ve şiirlerinde Âşık Gafar ve Gafar mahlaslarını kullanan âşık, Tebriz Mezarlığı'na defnedilmiştir.

1984’de şiir yazmaya başlayan âşık, kısa sürede Tebriz şairleri arasında kendisine saygın yer bulur (Azizî Haray 1997: 232). Âşık şiirinin hemen her türünde şiir yaratan Gafar’ın sesinin güzelliği, saygın kişiliği ve âşıklık geleneğini çok iyi bilmesi, onu haklı olarak meşhur yapar (Kafkasyalı 2009: 91; Abbasi vd. 2013: 319).

Yarattığı şiir ve tasnif ettiği destanlarının bir kısmını; Yeni Deyişmeler, El Koşmaları, Sevgi Mukaddestir ve Men Dağların Oldum Dağlar Da Menim adlı kitaplarında toplayan Gafar’ı Tebriz’in diğer âşıklarından ayıran en önemli özelliği, onun siyasi düşüncesini açıkça dile getirmesidir. İran’ın Türkçü âşıklarından biri olduğu bilinen ve İran’daki Türkçülük olaylarına dâhil edilen Babek Kalesi Törenleri’ne ve İran’daki Türkçü faaliyetlerin tamamına katıldığını iddia eden ve bu sebeple birçok kez ceza alan, İran’daki Türkçülük faaliyetlerinde önemli bir sembol olarak geçen Babek için şiir yazan ve onun hayatını âşıklık geleneğine uygun olarak yeniden yaratıp destanlaştıran Gafar, bu düşüncesini şiirlerinde de dile getirir (Özdamar 2010-2012-2016). Şair Gülendam ile birlikte yazdıkları “Babek Hamasesi” adlı şiir, onun bu düşüncesinin dışavurumudur (Özdamar 2012: 39-50)

Âşığın bir başka özelliği de aynı siyasi düşüncenin ürünü olarak şiirlerinde sık sık “Büyük Azerbaycan” düşüncesini vurgulamasıdır. Hoy, Salmas, Gence, Bakü gibi Azerbaycan’ın tüm şehirleri onun şiirlerinde kendine yer bulabilir (Özdamar 2014: 133).

Sadece İran ve Azerbaycan Türkleri ile ilgili değil diğer Türk coğrafyasındaki bir konu da âşığın şiirlerinde kendini gösterir. Bu bağlamda belki de onun en önemli şiiri, “Âşıgların atasıdır/ Dede Hacı Bektaş Veli" ya da “Erenler yadgârı, erenler oğlu/ Bu senetde Hacı Bektaş Veli’dir" mısralarındaki gibi Hacı Bektaş Veli ile ilgili olanıdır (Özdamar 2014: 138-139).

Bu konular dışında âşığın şiirlerindeki aile ve sosyal konular da işlenmiştir. Onun eşi başta olmak üzere tüm Türk kadınları için yazdığını söylediği şiir, Türk kültüründe kadına verilen değerin göstergelerindendir (Özdamar 2010-2012-2016; Özdamar 2014: 136).

Azerbaycan âşık şiirinin hemen hemen her türünde şiir yaratan Gafar’ın yaşnamesi, Tebriz/Karadağ âşık muhitinde sevilen yaşnamelerden biri olmuştur. Şiirde insanın doğumundan yüz yaşına kadar geçen süredeki yaşadıkları ve tecrübeleri anlatılır (Özdamar 2014: 141).

Şiirlerinde toplumsal konular dışında bireysel konuları da işleyen âşık, aşkı da ihmal etmez. Kendisi gibi âşık olan Pakize Gulamî İbrahimî’ye hitaben onlarca şiir yaratmıştır (İbrahimî 2008: 145).

Yarattığı şiirler dışında onun âşıklık geleneğinde öğrendiği “usta malı” şiirler de vardır. Küçük yaşlardan beri ustalarından öğrendiği bu şiirleri, toylarda ve çeşitli programlarda çalıp okuyan Gafar’ın ayrıca geniş bir destan repertuvarı da vardır. Kerem ile Aslı, Valeh ile Zernigar, Dilefruz, Köroğlu’nun bazı kolları, Ali ile Rafi, Behram ile Gülendam, Tahir ile Zühre, Mehri ile Şehri, Kurbani ile Peri, Nevruz ile Kendap, Garip ile Şahsenem gibi destanları ustalarından öğrenen âşık, ayrıca birkaç destan da tasnif eder (Abbasi vd. 2013: 319). Onun tasnif ettiği destanlar “Köroğlu’nun Tebriz Seferi”, “Kahraman Babek Destanı”, “Âşık ile Sıçan”, “Fehle ile Reyhan”, “Âşık İman ile Deyişme”, “Kürdistan Seferi”, “Kahraman Sefer Han”, “Setter Han”, “Dayı ile Bacıoğlu” ve “Ölüm Allah Elindedir”'dir (Özdamar 2010-2012-2016).

Günümüzde Tebriz’in usta âşıklarından biri kabul edilen Gafar, günümüzde birçok toy ve programda sanatını icra etmeye devam etmektedir.

Kaynakça

Abbasi, Kazım, Ahad Ferehmendi, Ali Berazende, Mehemmed Alipur Makadem (2013). Tebriz Folkloru 1. Kitap (Tebriz’den Toplanmış Folklor Örnekleri). Bakü: Nurlan.

Azizî Haray, Menuçehr (1376/1997). Âşıklar. C 1, yyy.

İbrahimî, Âşık Gafar (1382/2003). Yeni Deyişmeler. Tebriz: İntişarat-ı Aşina.

İbrahimî, Âşık Gafar (1387/2008). Sevgi Mukaddestir. Tebriz: İntişarat-ı Aşina.

İmanî, Behruz (1387/2008). “Âşık Gafar’ın Yaradıcılık Kabiliyeti”. Sevgi Mukaddestir. Tebriz: İntişarat-ı Aşina, s. 3-5.

Âşık Gafar İbrahimî, 1954, Karadağ doğumlu, okuma-yazmayı biliyor, âşık, şair. [Fazıl Özdamar tarafından 28.07.2010’da âşığın Tebriz’deki evinde, 02.01.2012’de ise telefonda ve yine 1-5 Eylül 2016’da âşığın Tebriz’deki evinde yapılan görüşme].

Kafkasyalı, Ali (2009). İran Türkleri Âşık Muhitleri. 2. Baskı, Erzurum: Salkımsöğüt Yay.

Özdamar, Fazıl (2012). “Tebriz Âşık Şiirinde Tarihî Bir Direniş Sembolü: Babek”. Millî Folklor Dergisi. S 96, s. 39-50.

Özdamar, Fazıl. (2014). Tebriz Âşıklık Geleneği ve Tebrizli Âşık Ali (Ali Feyzullahî Vahid). Ankara: Berikan Yay.

Sadık, M. (1395/2016). “Deyişmeler Şairi, Âşık Gafar”. Men Dağların Oldum Dağlar Da Menim. Tebriz: İntişarat-ı Aşina, s. 9-15.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. FAZIL ÖZDAMAR
Yayın Tarihi: 23.01.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
El Koşmalarıİntişarat-ı Aşina / Tebriz1373/1994Şiir
Yeni Deyişmelerİntişarat-ı Aşina / Tebriz1382/2003Şiir
Sevgi Mukaddestirİntişarat-ı Aşina / Tebriz1387/2008Şiir
Men Dağların Oldum Dağlar Da Menimİntişarat-ı Aşina / Tebriz1395/2016Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HACALI, Hacalı Hacıyev Salihcanoğlud. 1935 - ö. 1983Doğum YeriGörüntüle
2KARAVELLİ KADİR, Kadir İsmayılovd. 1893 - ö. 1982Doğum YeriGörüntüle
3OĞUZSOYLU, Recep Çağlard. 10.02.1958 - ö. 2012Doğum YeriGörüntüle
4HACALI, Hacalı Hacıyev Salihcanoğlud. 1935 - ö. 1983Doğum YılıGörüntüle
5KARAVELLİ KADİR, Kadir İsmayılovd. 1893 - ö. 1982Doğum YılıGörüntüle
6OĞUZSOYLU, Recep Çağlard. 10.02.1958 - ö. 2012Doğum YılıGörüntüle
7HACALI, Hacalı Hacıyev Salihcanoğlud. 1935 - ö. 1983Ölüm YılıGörüntüle
8KARAVELLİ KADİR, Kadir İsmayılovd. 1893 - ö. 1982Ölüm YılıGörüntüle
9OĞUZSOYLU, Recep Çağlard. 10.02.1958 - ö. 2012Ölüm YılıGörüntüle
10HACALI, Hacalı Hacıyev Salihcanoğlud. 1935 - ö. 1983MeslekGörüntüle
11KARAVELLİ KADİR, Kadir İsmayılovd. 1893 - ö. 1982MeslekGörüntüle
12OĞUZSOYLU, Recep Çağlard. 10.02.1958 - ö. 2012MeslekGörüntüle
13HACALI, Hacalı Hacıyev Salihcanoğlud. 1935 - ö. 1983Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14KARAVELLİ KADİR, Kadir İsmayılovd. 1893 - ö. 1982Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15OĞUZSOYLU, Recep Çağlard. 10.02.1958 - ö. 2012Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16HACALI, Hacalı Hacıyev Salihcanoğlud. 1935 - ö. 1983Madde AdıGörüntüle
17KARAVELLİ KADİR, Kadir İsmayılovd. 1893 - ö. 1982Madde AdıGörüntüle
18OĞUZSOYLU, Recep Çağlard. 10.02.1958 - ö. 2012Madde AdıGörüntüle