HAFÎD, Şeyhzâde İbrahim Paşa

(d. 1747-48/1160 - ö. 1813/1228)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

1160/1747-48 yılında Diyarbakır’da Fatih Paşa Mahallesi’nde doğdu. Asıl adı Şeyhzâde İbrahim’dir. Babası Diyarbakır Mütesellîmi Şeyhzade Seyyid İsmail Ağa’dır. Şeyh Yusuf-ı Veli’nin hafîdi (torunu) olduğundan Hafîd mahlasını aldı. Şeyhzâde İbrahim Hafîd Paşa olarak tanındı. Pek çok fikir, sanat adamı ve güçlü devlet memurları yetiştirmiş köklü bir aileden gelmektedir. İlk eğitimini babasından aldı. Hattat Âdem Efendi’den hat meşk etti. Tahsilini tamamladıktan sonra çeşitli memuriyetlerde bulundu. 1202/1787-88’de Diyarbakır Voyvodalığı’na tayin edilerek Kapucubaşılık rütbesi verildi. Görevi sırasında Millü Aşireti reisi Temür Bey isyanını bastırırken asker kullanması, devlet büyüklerinin hoşuna gitmedi ve 1207/1792-93’te azledildi. İstanbul’a geldi. Üç yıl burada kaldı. Devletin ileri gelenleri, bilginler ve ediplerle tanıştı. 1210/1795-96’da Rakka Mütesellimliği’ne, bir yıl sonra da vezir rütbesiyle Rakka eyaleti valiliğine atandı. Napolyon Bonapart’ın Mısır’ı işgali üzerine asker toplayıp Mısır’a gitmesi için (1214/1799-1800) Diyarbakır valiliği ile de görevlendirildi. 1215/1800-01 Habeş ve Cidde valilikleri ile Medine-i Münevvere muhafızlığına tayin edildi. Ancak Serdar-ı Ekrem Yusuf Ziya Paşa ordudan ayrılmasını uygun görmediğinden orduda kaldı. Oğlu Tahir Bey’in hastalanması üzerine kendi isteğiyle Habeş ve Cidde valiliklerinden ayrılarak Diyarbakır valisi olarak kaldı. Mısır’ın geri alınmasından sonra Diyarbakır’a döndü. Oğlu Tahir Bey’in vefatına çok üzüldü. Bir süre başka eyaletlerin valiliklerinde bulunduktan sonra 1224/1809-10 yılında yeniden Diyarbakır valisi oldu. 1228/1813 yılında vefat etti. Diyarbakır’da Fatih Paşa Camii bitişiğindeki kabristana defnedildi. Ali Emiri Efendi (1328: 230)’ye göre ilmi ve irfanı ile mümtaz, âlimlere ve şairlere riayetkâr idi.

Bilinen tek eseri Mürettep Dîvân’ıdır. Dîvân’ın bilinen iki nüshası Millet Kütüphanesi Ali Emirî Efendi Manzum Eserler 108 ve 109’dadır. Dîvân’da iki kasîde, üç muhammes, bir tahmis, bir müseddes, bir terkîb-i bend, bir terci-i bend, 288 gazel ve bir kıt‘a bulunmaktadır. Şiirlerindeki klişe ve benzetmelerde geleneğin dışına çıkmamıştır. Şiirlerinde yaşadığı yerler, özel hayatı, askerlik gibi hiçbir konudan ipucu vermez. Söyleyişi kimi zaman zarif, kimi zaman amiyanedir (Koç Acar 2006). Genellikle aşk, sevgilinin vefasızlığı, ayrılık acısı gibi konular üzerinde durmuştur. Dîvân üzerine dört yüksek lisans tezi (Erduran 2003; Özkan 2003; Ünal Öztürk 2003; Koç Acar 2006) yapılmıştır. 

Kaynakça

Ali Emirî (1328). Tezkire-i Şu‘arâ-i Âmid. C. I. Matbaa-i Âmidî. 222-240.

Erduran, Metin (2003). Divan-ı Hafîd: İnceleme-Tenkitli Metin-İndeks.Yüksek Lisans Tezi. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üni.

Güner, Galip, M. Güner (hzl.) (2003). Ali Emîrî Efendi Esâmî-i Şu‘arâ-yı Âmid. Ankara: Anıl Matbaa ve Ciltevi Yay. 17-18.

İstanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Kataloğu (1967). “Hafid”. C. IV. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. 960-961.

Koç Acar, Gülmedine (2006). Hafîd Dîvanı (İnceleme – Transkripsiyonlu Metin). Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.

Kurnaz, Cemâl, M. Tatçı (hzl.) (2001). Mehmed Nâil Tuman, Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C. I-II. Ankara: Bizim Büro Yay. 206.

Özgül, Kayahan (hzl.). (2000). İbnülemin Mahmed Kemal İnal-Son Asır Türk Şairleri (Kemâlü’ş-Şuarâ). C. 2. Ankara: AKM Yay. 718-720.

Özkan, Şenay (2003). 18. Yüzyıl Şairi Hafid’in Divanı’nın Transkripsiyonlu Karşılaştırmalı Metni. Yüksek Lisans Tezi: Edirne: Trakya Üni.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1981). C. 4. “Hafîd Paşa, İbrahim”. İstanbul: Dergâh Yay. 18.

Türk Dünyası Ortak Edebiyatı, Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi (2004). “Hafîd Paşa”. C. 4. Ankara: AKM Yay. 337-338.

Ünal Öztürk, Hacer (2003). 18. Yüzyıl Şairi İbrahim Hafid Paşa: Hayatı, Eserleri, Edebi Kişiliği ve Divanının Tenkitli Metni. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üni.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. BEYHAN KESİK
Yayın Tarihi: 21.05.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Dil ü cân dîde ruh-ı tâbiş-i cânâna fedâ

Cism ü ten ömr-i girân-mâye o fettâna fedâ

Tig-ı gamzenle dili eylemişüz şâne ki biz

Şâyed ol yüzden ola zülf-i perîşâna fedâ

Murg-ı dil çîne deyü hâline cân itdi hezâr

Dâm-ı gîsûlarına eylemez ol dâne fedâ

Tîr-i müjgânı ile yâ kaşı öldürdi beni

Kebş-i cân oldı yine nâvek-i kurbâna fedâ

O şeh-i ân-ı melâhat ne dem olur nigehi

Çeke tîgin olayım aşk ile ol anda fedâ

Bana gül-rûyun ile kulbe-i ahzân yeter

Bu hayâli idemem seyr-i gülistâna fedâ

Leb-i cân-bahş-ı hayâtı dili pejmürde ider

Sanma ey âfet-i cân la‘l-i Bedehşân’a fedâ

Bî-basîretdir iden hâk-i reh-i dil-dârı

Aynına olmayuban kuhl-ı Sifâhâna fedâ

Bezm-i meyde kadeh altun ile pür olsa ider

Sâki zerrîn-kadehi nergis-i mestâne fedâ

Pâyidâr olmadı tevbe mey-i la‘lin göricek

Yürüt ol sâgarı olsun ana peymâne fedâ

Çeşm-i merdüm-küşi kan itmededir her demde

Girmez ol kan elime cân u dil ol kana fedâ

Sadef agzını yuyup âb-ı nisân ile ider

Femini gördügi dem dürrini dendâna fedâ

Koyvirmez yakamı çünki firâkı yârun

İderiz dest-i dili çâk-ı girîbâna fedâ

Gerçi pervâne ider şem‘e vücûdun ifnâ

İçi yagın eridür şem‘-i şebistâna fedâ

Yüzini karalasun hattı o gül ruhsârun

Bezm-i irfânı ider meclis-i nâdâna fedâ

Tekye-i sıdkda bir şeyhe inâbet itdim

Hâsılı ömrümüzü ol der-i sultâna fedâ

Geçsün ok demreni sînemde Hafîdâ kalsun

Didim ol şûha beni eyledi peykâna fedâ

Koç Acar, Gülmedine (2006). Hafîd Dîvanı (İnceleme – Transkripsiyonlu Metin). Yüksek Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi. 84-86.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Ocak, Bekir Sıtkıd. 1885 - ö. 11 Ocak 1936Doğum YeriGörüntüle
2Vâlî, Hasan Ağad. 1688 ? - ö. 1738-9Doğum YeriGörüntüle
3EYÜP, Eyüp Deded. 1860 - ö. 1934Doğum YeriGörüntüle
4Ocak, Bekir Sıtkıd. 1885 - ö. 11 Ocak 1936Doğum YılıGörüntüle
5Vâlî, Hasan Ağad. 1688 ? - ö. 1738-9Doğum YılıGörüntüle
6EYÜP, Eyüp Deded. 1860 - ö. 1934Doğum YılıGörüntüle
7Ocak, Bekir Sıtkıd. 1885 - ö. 11 Ocak 1936Ölüm YılıGörüntüle
8Vâlî, Hasan Ağad. 1688 ? - ö. 1738-9Ölüm YılıGörüntüle
9EYÜP, Eyüp Deded. 1860 - ö. 1934Ölüm YılıGörüntüle
10Ocak, Bekir Sıtkıd. 1885 - ö. 11 Ocak 1936MeslekGörüntüle
11Vâlî, Hasan Ağad. 1688 ? - ö. 1738-9MeslekGörüntüle
12EYÜP, Eyüp Deded. 1860 - ö. 1934MeslekGörüntüle
13Ocak, Bekir Sıtkıd. 1885 - ö. 11 Ocak 1936Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Vâlî, Hasan Ağad. 1688 ? - ö. 1738-9Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15EYÜP, Eyüp Deded. 1860 - ö. 1934Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Ocak, Bekir Sıtkıd. 1885 - ö. 11 Ocak 1936Madde AdıGörüntüle
17Vâlî, Hasan Ağad. 1688 ? - ö. 1738-9Madde AdıGörüntüle
18EYÜP, Eyüp Deded. 1860 - ö. 1934Madde AdıGörüntüle