HÂZIK, Cüneydullâ İslâmşeyh Oğlu

(d. ?/? - ö. 1843/1258)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Çağatay)

Doğum tarihi belli değildir.18. yüzyılın son çeyreğinde doğduğu tahmin edilmektedir. Mesleği tabiplik olan Hâzık’ın hayatı hakkında devrinde yazılmış tezkirelerde bazı bilgiler verilmiştir. Tezkirelerde şairin doğum yeri olarak Buhara, Belh, Bedehşan ve Kandahar gibi şehirler zikredilmektedir. Bazı eserlerde ise “Hâzık-ı Hirevî” tabirinden hareketle onun Herat’ın Kerh bölgesinde doğduğu ileri sürülmektedir. Bu bilginin doğru olma ihtimali daha fazladır. Babası Harezm Özbeklerinden olup daha sonra Herat’ın Kerh bölgesine göç etmiş ve elli yaşında burada ölmüştür. Devrin yöneticilerinin zalimliklerini eleştirmekten çekinmeyen Hâzık, Emir Nasrullâ’nın emriyle 1258/1843’te öldürülmüştür.
Farsça ve Arapçayı da çok iyi bilen Hâzık, yetenekli bir şair, âlim ve tercüman idi. Sanatçının kaleme almış olduğu eserlerin büyük bir kısmı günümüze ulaşmıştır. Eserleri şunlardır:

1. Dîvân: Birçok el yazma nüshası mevcut olup bunlar şairin hattı ile yazılmamıştır. Değişik zamanlarda müstensihler tarafından çoğaltılmıştır. Bu divanlardan biri, SSSR Fenler Akademisi Şarkşinâslık Enstitüsünün Leningrad bölümünde 470 envanter numarası ile saklanmaktadır. 57 sayfadan ibaret olan bu nüshada, 24 gazel, 12 kaside, 7 müstezad, 7 muhammes, 1 mesnevi, 11 rubai, mesnevi şeklinde yazılmış 12 tarih-muamma ve 1 kıta mevcuttur (Özbek Edebiyatı Tarihi 1978: 211). Dîvân’ın Leninabad’da iki nüshası daha ele geçirilmiştir. Bu iki Dîvân’daki Türkçe şiirlerin sayısı diğer nüshaya oranla daha fazladır. Belirtmemiz gereken bir diğer husus da bu Dîvân’ın şairin şiirlerinin tamamını kapsamadığıdır.

2. Evlâdlar Şeceresi: Bu eserde Hâzık, sülalesinin ilk kişilerinden başlayıp dedesi Şeyhullâh-i Hirevî’ye kadar saymaktadır. Bu şecerede, Hoca Ahmet Yesevî, Sa’duddîn Kaşgarî, Abdurahmân Câmî ve Hoca Ehrâr'ın da isimleri zikredilmektedir.

3. Vâkıât-ı İslâmî: Hâzık’ın kendisi ve ailesi ile ilgili bilgilerin yer aldığı bibliyografik bir eserdir.

4. Yûsuf ve Züleyhâ: Bu mesnevinin iki adet el yazma nüshası Özbekistan Fenler Akademisi Ebu Reyhân Birûnî İsimli Şarkşinâslık Enstitüsünde 1824 ve 1873 envanter numaraları ile saklanmaktadır. 1824 numaralı nüshada 3825 beyit, 1873 numaralı nüshada ise 4496 beyit bulunmaktadır (Özbek Edebiyatı Tarihi 1978: 213).

5. Tahkîkü’l-Kavâîd: Bir diğer ismi de Şerh-i Kânûnçe-yi Mevlânâ Hâzık’tır. İbni Sina’nın Tıp Kanunları kitabına Mahmûd ibn Muhammed ibn Ömer el-Çagmînî’nin yaptığı Arapça şerh, Hâzık tarafından Farsçaya aktarılmıştır.

Hâzık’ın eserleri ile ilgili Tacikistan ve Özbekistan’da birçok çalışma yapılmıştır. Bu bağlamda, Sadreddin Aynî’nin Numûne-yi Edebiyât-ı Tâcik, N. Ma’sûmî’nin 18 Asr ve 19 Asrning Birinçi Yarmı Tâcik Edebiyâtı, Gafur Gulâm’ın Unutulmas Kişiler, A. P. Kayumov’ın Hâzık ve Kokan Edebî Muhiti, Tacik âlimi S. Emîrkulov’un Cüneydullâ Hâzık hem de Uning Yûsuf ve Züleyhâ Dâstânı adlı çalışmalarını zikredebiliriz (Özbek Edebiyatı Tarihi 1978: 204-205).
Lirik bir şair olan Hâzık, şiirlerine, feodal sistemin olumsuzluklarını; âlimlere yapılan haksızlıkları, zulümleri ve adaletsizlikleri de konu etti.

Kaynakça

Kayumov, F. K. (1961). Kokan Edebî Muhiti. Taşkent: Özbekistan SSR “Fen” Neşriyatı.
Özbek Edebiyatı (1959). III. Tom. Taşkent: Özbekistan SSR Devlet Bediî Edebiyat Neşriyatı.
Özbek Edebiyatı Tarihi (1978). IV. Tom. Taşkent: Özbekistan SSR “Fen” Neşriyatı.
Tekin, Feridun (2010). XIX. Yüzyıl Çağatay Edebiyatının İki Kadın Şairi-Üveysî ve Nâdire. Ankara: Vizyon Yayınevi.
Tekin, Feridun (2011). “Hanlıklar Dönemi Çağatay Edebiyatı”. Turkish Studies. 6 (1): 1843-1850.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. FERİDUN TEKİN
Yayın Tarihi: 26.12.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Veh nidündür kim bu yanglıg anber-efşân itti il
Yâ seher çağı isib zülfin perîşân itti il

Didi bâg içre ul agzı gunçening sözin meger
Kim urub gül otıga bu reng dâmân itti il

Öyle zülfi yâdıdın âhım muattar kim bu nev’
Körmedim dib seyr itib yüz sünbülistân itti il

Vaslınıng peygâmını kiltürdi la’lidin yana
Gunçe dik könglümga ul sûzdın birib cân itti il

Tirlegan hüsnin körü bul serv kaşıdın kilür
Yoksa niçün şebnem eşki birle giryân itti il

Bâg arâk-ı serv-i nâzımnı gülin sordum gehî
Sünbülin tapdım isin andın çü her yân itti il

Mevc urur Hâzık yana ekşim anı peygâmıdın
Gûyâ bu bahrin kılmakka tûfân itti il

Özbek Edebiyatı (1959). III. Tom. Taşkent: Özbekistan SSR Devlet Bediî Edebiyat Neşriyatı. 706.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1KADİR, Gedir Terterlid. 1936 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Tahavi Ahtanovd. 25 Ekim 1923 - ö. 1994Doğum YeriGörüntüle
3AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952Doğum YeriGörüntüle
4KADİR, Gedir Terterlid. 1936 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5Tahavi Ahtanovd. 25 Ekim 1923 - ö. 1994Doğum YılıGörüntüle
6AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952Doğum YılıGörüntüle
7KADİR, Gedir Terterlid. 1936 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
8Tahavi Ahtanovd. 25 Ekim 1923 - ö. 1994Ölüm YılıGörüntüle
9AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952Ölüm YılıGörüntüle
10KADİR, Gedir Terterlid. 1936 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Tahavi Ahtanovd. 25 Ekim 1923 - ö. 1994MeslekGörüntüle
12AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952MeslekGörüntüle
13KADİR, Gedir Terterlid. 1936 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Tahavi Ahtanovd. 25 Ekim 1923 - ö. 1994Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16KADİR, Gedir Terterlid. 1936 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17Tahavi Ahtanovd. 25 Ekim 1923 - ö. 1994Madde AdıGörüntüle
18AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952Madde AdıGörüntüle