HÜSEYİN SAÎ

(d. 1966 / ö. ?)
âşık, araştırmacı
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Hüseyin Saî, 1966’da Doğu Azerbaycan Eyaleti’nin Mavazhan bölgesinin Güdeler (Mahmudabad) köyünde doğmuştur. Âşık, 1973’te Tebriz’e göç eder (Özdamar 2016; Abbasi vd. 2013: 319). Hüseyin Saî, âşıklığa başlamadan önce İran Türklerinin meşhur futbol takımı olan Traktör FK’de iki yıl profesyonel futbol oynar, ancak geçirdiği bir kalp rahatsızlığı sebebiyle futbolu bırakmak zorunda kalır. Tedavisini yapan doktor aynı zamanda müzisyendir ve Hüseyin Saî’ye; tedavisinde müziğin de etkili olacağını, ona bir müzik aleti çalmayı öğrenmesini söyler. Babasının âşık türkülerini dinlemeyi sevmesinden dolayı saza aşina olan ve kendi kendine saz çalmayı öğrenen Saî, 1981’de âşıklık geleneğini öğrenmek için Âşık Aziz Şehnazî’nin yanına giderek ona çırak olmak ister. Hüseyin Saî’yi çırak almak için bir şart öne süren Şehnazî, Abbas ile Gülgez’in Türkiye Seferi’ni kasetlere okuyarak Hüseyin Saî’ye verir ve ona; “Bir ay içinde bu destanı öğrenip ezberlersen seni çırak alacağım ve sana âşıklık geleneğinin tüm incelikleri yanında diğer destanları öğreteceğim.” der. Adı geçen destanı üç gün içinde öğrendiğini iddia eden Hüseyin Saî, ustasının yanına gider ve onun destan ile ilgili tüm sorularına doğru cevap verdiği için de ona çırak olur (Özdamar 2016). “Ustalar destanların hepsini çıraklarına vermez. Ben onu öğrenince Şehnazî, kalan on farklı destanı yine kasetlere okuyarak bana verdi.” diyen ve bu destanları da kısa sürede öğrendiğini iddia eden Hüseyin Saî, böylece ustasının takdirini kazanır. Hüseyin Saî’ye göre ustasının öğrettiği bu destanlar sayesinde iş bulma konusunda sıkıntı yaşamaz. Bunu da; “Bu sayede ben toy aramadım, toy beni aradı.” diyerek anlatmaktadır (Özdamar 2016). Âşık Hüseyin Saî’nin söz ustası Âşık Aziz Şehnazî iken, saz ustası Âşık Hacı Ali İbadiyan olmuştur (Özdamar 2016; Azizî Haray 1997: 348/1-2). Çıraklığını adı geçen âşıkların yanında tamamlayıp 1987’de âşıklığa başlayan Saî, ayrıca Sarı Âşık, Ağ Âşık, Âşık Ali, Dede Elesger, Âşık Esed, Âşık Hasan Gaffarî ve Âşık Hacı Mehemmed Bağır’ın şiirlerinden de etkilendiğini söylemektedir (Saî 2014: 20-21; Azizî Haray 1997: 348/1-2). Âşık Hüseyin Saî’nin âşıklık şeceresi kendi ifadesine göre şu şekildedir; Sarı Âşık > Ağ Âşık > Âşık Elesger > Âşık Esed > Âşık Aziz Şehnazî > Âşık Hüseyin Saî (Özdamar 2016). Yirmi yıldır toylara Balabancı Mehemmed Mehemmedî ve hem kavalcısı hem de damadı olan Kavalcı Mehemmedeli Mehendî ile birlikte giden Âşık Hüseyin Saî, toylardaki davetlilerin hangi tür havaları istediğini sorduğumuzda verdiği bilgi önemlidir; “Tebriz’de yanık ve hamasî havalar, Merend’de yanık havalar, Karadağ ve Muğan bölgelerinde hamasi havalar istenirken Zencan bölgesinde ise gamlı havalar istiyorlar. Yani âşık her bölgenin havasını bilmek zorundadır. Ustamız da bunu bizim çıraklığımızda öğretti. Şimdiki âşıklar, usta görmediği için toylara gidince sıkıntı yaşıyorlar.” (Özdamar 2016). Âşık Hüseyin Saî’nin günümüze kadar; Âşık Aziz Şehnazî, Âşık Sirus, Hemedanlı Âşık Ekber, Âşık Menaf Renciberî ve Âşık Hasan Gaffarî ile atışmaları olmuştur (Abbasi vd., 2013: 320). İlki “Âşık Destanları-Köroğlu” adıyla 2001’de ve ikincisi ise “Âşık Destanları-Ferhat ile Şirin” adıyla 2002’de Tebriz’de yayımlanan kitaplar ile bilimsel çalışmalara da başlayan Âşık Hüseyin Saî; “Azerbaycan âşıklık geleneğinin gelişmesi ve devam ettirilmesi için hem âşık edebiyatı hem de âşık destanları üzerine herkesin çalışma yapması gerektiğini düşündüğü için” bilimsel çalışmalar da yaptığını ve bu sebeple de 75 kitap yayımladığını iddia etmektedir (Saî 2014: 21-25; Özdamar 2016). Ayrıca yakında yayımlanacağını söz ettiği; “Oğuz Elinden, Ozan Dilinden” kitabında Oğuz Türkleri arasından kendisinin topladığı 60 farklı destan metni bulunmaktadır (Özdamar 2016). Bu eserin fotokopi baskısında “Cemşid Şah”, “Yusuf ile Züleyha”, “Âşık Kurbani ile Ustası (Eherli Şeyh Hekim)”, “Hasta Kasım’ın Şirvan Seferi”, “Dede Korkut Boyları (12 Kol)”, “Emir Ersalan”, “Şah İsmail”, “Hüseyin Şah”, “Tehmasib Mirza”, “Şah İsmail’in Bağdat Seferi”, “Mehemmed Şehzâde (Şam İsmail’in Arap Zengi’den doğan oğlu)”, “Hudadat”, “Arzu ile Kamber”, “Molla Cuma İsmi Pünhan”, “Şeyh Sen’an”, “Meh Cemal ile İlgar”, “Ferhat ile Şirin”, “Zöhre Mehemmed” gibi destan isimleri yer almaktadır. Günümüzde Tebriz’de yaşayan ve sanatını burada devam ettiren Âşık Hüseyin Saî, şiirlerinde “Hüseyin Saî”, “Hüseyin” ve “Saî” mahlaslarını kullanmaktadır.

Âşıklığa başladıktan sonra ilk olarak “miraçname” okuyarak kayda başlayan Âşık Hüseyin Saî, Tebriz âşıklık geleneğinde daha önce bulunmadığını iddia ettiği “Ferhat ile Şirin Destanı”nı “âşık destanı” tarzında düzenleyerek okuduğu ikinci kasetiyle ünlenmeye başlar. Hem bu destan hem de ustası Âşık Aziz Şehnazi’den öğrendiği destanlar, onun Tebriz’de meşhur olmasını sağlar (Özdamar 2016). Âşık Hüseyin Saî, bu destan dışında; “Yadigâr ile Gülebatın”, “Şehzade Cemşid”, “Emir Ersalan (Yeni Form)”, “Zaloğlu Rüstem”, “Şah İsmail ile Leyli Hanım”, “Yusuf Sultan”, “Mehemmed ile Zöhre” destanlarını da tasnif ettiği iddiasındadır (Azizî Haray 1997: 348-1-2; Abbasi vd. 2013: 320). Destanlar dışında şair özelliğiyle de karşımıza çıkan Âşık Hüseyin Saî, 2014'te “Zer Kadrini Zerger Biler” adlı şiir kitabını yayımlar. Ona göre doğduğu köy olan Güdeler’in tabii güzelliği onun âşıklığa başlamasında etkili olur. Şiirlerinde tabiatın ayrıntıları ve güzelliğini sıkça kullanan Âşık Hüseyin Saî’nin şiirlerinde köyünün bu güzelliği vurgulanır (Saî 2014: 21). Âşık Hüseyin Saî’nin şiirlerinde dikkat çeken temalardan biri de Azerbaycan ve şehirleridir (Saî 2014: 22).

Âşık Hüseyin Saî’nin yarattığı yaşnameler, Tebriz âşıklık geleneğinde diğer âşıklarca da okunmaktadır; “Bir yaşında dövre aldı gucağa/ Dediler; Bu kimdir? Getdim gabağa/ Beş yaşında suval geldi dodağa/ Danışmağa, yol, erkâna yetişdim” (Saî 2014: 22; 252-253). Hz. Muhammet ve ehlibeyt sevgisi de Âşık Hüseyin Saî’nin şiirlerinde sıkça karşımıza çıkmaktadır. Âşık, şiirlerinde Hz. Ali'nin kahramanlıkları teker teker sayar ya da Hz. Hüseyin'in nasıl şehit edildiğini detaylı olarak dinleyicilerine sunar (Saî 2014: 23-24). Tebriz’in usta âşıkları arasında kabul edilen Âşık Hüseyin Saî’nin araştırmacı özelliği de onun tanınırlığını artırmıştır. Halen Tebriz’de yaşayan ve İran’ın birçok şehrinde toylara ve çeşitli programlara katılan Âşık Hüseyin Saî, ayrıca Tebriz’de radyo programı yapmaktadır.

Kaynakça

Abbasi, Kazım, Ehed Ferehmendi, Ali Berazende, Mehemmed Alipur Makadem (2013). Tebriz Folkloru 1. Kitap (Tebriz’den Toplanmış Folklor Örnekleri). Bakü: Nurlan.

Âşık Hüseyin Saî, 1967, Mavazhan doğumlu, okuma-yazmayı biliyor, âşık. [Fazıl Özdamar tarafından 02.09.2016’da, Tebriz’de yapılan görüşme].

Azizî Haray, Menuçehr (1376/1997). Âşıklar. C 1. yyy.

Saî, Âşık Hüseyin (1393/2014). Zer Kadrini Zerger Biler. Tebriz: İntişarat-ı Nebati.

Saî, Âşık Hüseyin (1393/2014). Âşıklar Tezkiresi. Tebriz: Danyal.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. FAZIL ÖZDAMAR
Yayın Tarihi: 14.06.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Hasta Kasımİntişarat-ı Yaran / Tebriz1379/2000Şiir
Âşık Destanları- Tufarganlı Abbas ve Hüseyin Cevanİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1380/2001Hikâye
Âşık Destanları-Leyla ve Mecnunİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1380/2001Hikâye
Âşık Destanları-Hasta Kasım-Âşık Garip ve Şahsenemİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1380/2001Hikâye
Âşık Destanları-Aslı ve Keremİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1380/2001Hikâye
Âşık Destanları - Köroğluİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1380/2001Hikâye
Âşık Destanları-Sara ve Han Çoban-Apardı Seller Saranıİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1381/2002Hikâye
Âşık Destanları-Kaçak Nebiİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1381/2002Hikâye
Âşık Destanları-Emir Ersalan Rumî-Zal ve Rudabe-Âşık Ali ve Esmer Hanımİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1381/2002Hikâye
Âşık Destanları-Şah İsmail Hetayîİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1382/2003Hikâye
Dastan-ı Yusuf u Züleyhaİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1382/2003Hikâye
Âşık Sirus ile Âşık Yedullah'ın Bağlaşmasıİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1383/2004Şiir
Âşık Eziz ile Âşık Yedullah’ın Deyişmeleriİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1383/2004Şiir
Âşık Abbas Tufarganlıİntişarat-ı Zer Kalem / Tebriz1985/2006Hikâye
Men Kasım'am, Sinem Hakkın Kelamı-Hasta Kasım'ın Seferleriİntişarat-ı Yaran / Tebriz1387/2008Hikâye
Dodak Deymez Tecnisler- / Tebriz1388/2009Şiir
Sazlı Sözlü Nağıllarİntişarat-ı Yaran / Tebriz1388/2009Hikâye
Solmasın Gülizârın Dağlar-Hüseyin Cevanİntişarat-ı Danyal / Tebriz1389/2010Şiir
Karadağ ÂşıklarıNeşr-i Ahtar-Anas / Tebriz1390/2011Şiir
Âşıklar Tezkiresiİntişarat-ı Danyal / Tebriz1392/2013Şiir
Zer Kadrini Zerger Bilerİntişarat-ı Nebati / Tebriz1393/2014Şiir
Tufarganlı Âşık AbbasNeşr-i Ahtar-Anas / Tebriz1393/2014Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1İSMAİL/AZERİ, İsmail Cengizd. 1928 - ö. 2017Doğum YeriGörüntüle
2Zamanov, Abbasd. 10 Ekim 1911 - ö. 1 Nisan 1993Doğum YeriGörüntüle
3ZEYNEB HANIM KOLANLId. 1860-1862 - ö. 1942Doğum YeriGörüntüle
4SEFİL ERSUN/DOST ERSUN/OZAN ERSUN/KUL ERSUN, Ersun Bağcıd. 1966 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5LATİF YUNUSİd. 1966 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6Dilek Karagülled. 13 Ekim 1966 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7ÖZGÜR/TÜRKÜYÜREKLİ, Özgür Akbabad. 1982 - ö. ?MeslekGörüntüle
8SEZAİ, Sezai Arabacıd. 1959 - ö. ?MeslekGörüntüle
9SADIKİ, Ahmet (Kürdoğlu Molla Ahmet)d. 1892 - ö. 1948MeslekGörüntüle
10ZEKERİYA MELEKİd. 1962 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11SEVDANURd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12EMİŞ BACI, Emine Atalayd. 1939 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13SEYYİD BURHANEDDİN, Hüseyind. 1166 - ö. 1244Madde AdıGörüntüle
14ÇOBAN/ÇOBAN HÜSEYİN, Hüseyin Çemrekd. 01.03.1951 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
15KAÇIRAN, Hüseyin Kaçırand. 02.11.1929 - ö. 25.11.1989Madde AdıGörüntüle