Ibıray Altınsarin

(d. 20 Ekim 1841 / ö. 17 Temmuz 1889)
eğitimci, yazar, şair
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Kazak halkının Orta Cüz’ünün Kıpçak boyunda, eski adıyla Torğay şehri, Amankarağay bölgesinde, şimdiki adıyla Kostanay şehri, Zatobol ilçesinde doğmuştur. Ibıray Altınsarin’in babası, Orta Cüz’ün Kıpçak boyundan Altınsarı, annesi ise Argın boyundan Şegen beyin kızı Ayman’dır. Altınsarin, Kazak halkının oluşumunda hem toplumsal hem de ekonomik olarak çok büyük zorlukların olduğu bir dönemde dünyaya gelmiştir.

ve Altınsarin, dört yaşındayken Babası, Kenesarı isyanında ölünce yetim kalmıştır. İsyan sırasında Altınsarin’i Jetibay Ötemisulı adlı birisi ölümden kurtarmış ve dedesi Balgoja Janbırşıulı’na teslim etmiştir. Altınsarin, dedesi Balgoja’nın terbiyesinde yetişmiştir.

1844 yılında Rus hükümeti, Orenburg Sınır Komisyonu, Kazak çocuklarının okutulup tercüman olarak hazırlanması amacıyla özel okul açılması hakkında karar verilir. 5 Mart 1846 tarihinde Balgoja Bey, açılacak olan okula torunu Altınsarin’in öğrenci olarak kabul edilmesi için Orenburg Sınır Komisyonu’nun başkanı M. V. Ladıjenskiy’e ricada bulunmuştur. Orenburg Sınır Komisyonunun o yılki mart ayının beşinde yayınlanan karara göre Altınsarin, yeni açılacak olan okula öğrenci olarak kabul edilmiştir. Ancak bu okulun açılması gecikmiş, Altınsarin, üç yıl kadar molladan eğitim almıştır.

Altınsarin, 31 Ağustos 1857 tarihinde okuldan mezun olduktan sonra üç yıl kadar (1857-1859) Orenburg Sınır Komisyonuna tayin olan dedesi Balgoja Bey’e tercümanlık görevinde bulunmuştur. 1 Ağustos 1859 tarihinden itibaren Orenburg bölgesel idaresinde tercümanlık görevine başlamıştır.

Altınsarin yirmi beş yaşına geldiğinde, Torğay’da çalıştığı dönemde, Akmeşit ilçesine bağlı Küçük Cüz’den Jappas boyundan Şolak adlı kişinin kızı Ayğanıs ile evlenmiştir. Çiftin, 1882 yılında Abdolla ve 1884'te Abdirahman adlı çocukları dünyaya gelmiştir.

Altınsarin, açılmasına öncülük ettiği okullar için yeni türde kitapların basılması gerektiğini düşünerek Rus ve Batı edebiyatından çocuk edebiyatına ait eserleri incelemiş ve yeni eserler yazmıştır. Ayrıca gramer ve dinî bilgiler içeren kitap yazmış ve yayınlamıştır. Böylece yazılı Kazak edebiyatında çocuk edebiyatının temelini atan, çocuk edebiyatını kuran ve ilk örneklerini veren Altınsarin olmuştur.

Altınsarin, 17 Temmuz 1889’da öğle vaktinde 48 yaşını doldurmasına üç ay üç gün kala ölür. Kendi evinden çok uzakta olmayan Tobıl ırmağının civarındaki babasının mezarının yanına gömülür.

1876 Aralık ayında Kazak çocukları için okuma kitabı yazma işine girişen Altınsarin, Rus ve batılı kaynaklardan gördüğü usulle ve kendi tecrübesiyle 1879 yılında “Kırgızkaya Hrestomatiya” adlı eserini yazdı. Eser Orenburg’da İ. İ. Evfimovskiy Mirovitskiy’in matbaasında basıldı. O dönemde Ruslar Kazakları Kırgız, Kırgızları ise Kara Kırgız diye adlandırmaktaydı. Bu yüzden bu dönemde resmî yazışmaların hiçbirinde de farklı bir isme rastlanmamaktadır. Kazak Türkçesi dil tarihinde kiril alfabesiyle yazılmış ilk eserdir. Hrestomatiya’nın birinci cildini oluşturan bu eser daha sonra biraz kısaltılıp Arap harfiyle “Maktubat” adıyla 1889 yılında Orenburg’da, 1899 yılında Kazak matbaalarında yayınlandı. 1906 yılında Torğay bölgesinin Altınsarin’den sonraki müfettişi A. Vasilyev’in redaksiyasıyla bir hayli zenginleştirilip kiril alfabesiyle Ekim ihtilaline kadar son kez yayımlandı.

Eserin şiir bölümünde “Vasiyet Öleñder” (Nasihatli Şiirler) kısmında başlık verilmeden birçok şiir yayınlanmıştır. Bunlar eserin bugünkü baskılarında ayrı ayrı şiirler olarak verilmektedir. Bu şiirler; “Ey Jigitter” (Ey Yigitler), “Ey Dostarım” (Ey Dostlarım), “Azğan Eldiñ Hanları” (Azmış Halkın Hanları), Araz Bol Kedey Bolsañ Urlıkpenen” (Yoksul İsen Dost Olma Hırsızlıkla) adlı şiirlerdir.

Altınsarin’in Kazak nazmına getirdiği yeniliklerden birisi de tabiat şiirleri yazmış olmasıdır. Mevsimlerin konu edilip sadece o mevsim hakkında yazılan lirik şiirlere, o döneme kadarki Kazak edebiyatında rastlanmış değildi. Altınsarin de bu tür şiirleri yazarken Rus ve batı edebiyatındaki örneklerinden faydalanmıştır. Tabiatı insan hayatıyla bağdaştıran ve tabiatla insan ilişkisini konu edinen Bayron, Puşkin, Lermontov gibi şairleri örnek almıştır. Altınsarin’in tabiat üzerine yazdığı şiirler “Jaz” (Yaz) ve “Özen” (Irmak)’dir. Bu şiirler çağdaş Kazak edebiyatının ilk lirik şiirleridir. Altınsarin ve Abay, mevsimleri müstakil olarak ele alıp şiir yazan ve bu akımın başlangıcını oluşturan yazarlardır.

Altınsarin'in, “Musılmanşılıqtıñ Tutqası” (İslamın Şartları) adlı Arap harfleriyle yazılan eseri 76 sayfadır. Kur’an’ın sureleri ve ayetleri ilk kez açıklamalı olarak Kazak Türkçesinde yayınlanmıştır. Kitabın adından korkan birçok kişi adını bile telaffuz etmemiş, bahsedenler ise araştırmadan geçiştirmiştir. Eser, 1884 yılında Orenburg’da kiril alfabesiyle tekrar yayınlanmıştır. “Musılmanşılıqtıñ Tutqası” dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, iman hakkındadır. İslam dinine göre imanın ne olduğunun, Allah’ın birliğinin, Muhammed’in onun elçisi olduğunun nasıl bilinmesi gerektiği anlatılmaktadır. İkinci bölümde, Allah’a kulluk etme, namaz kılma, oruç tutma, fakirlere sadaka, zekât verme, merhametli ve şefkatli işler yapma, yetimleri koruma, zulümden, hırsızlıktan kötü işlerden uzak durma gibi konulardan bahsedilmektedir. Üçüncü bölümde insanlık ve insaniyetten, dördüncü bölümde ise, okutulan duaların Kazak dilindeki anlamları, Arapça ayetler Kazak diline çevrilmiş olarak verilmektedir.

Altınsarin’in “Musılmanşılqtın Tutaqası”, Kazak ovasına çok önceden Arap memleketinden gelip toplumsal hayatın düşünce, gelenek ve göreneklerinin gelişmesine etki eden, asırlar boyu devam edip gelen İslam dini hakkında Kazak diliyle yazılmış ilk okuma kitabıdır.

Altınsarin’in eserleri arasında iki makalesini, çıkardığı gazeteyi ve mektuplarını da değerlendirebiliriz. Makaleleri “Orenburg Bölgesinde Kazakların Ölen Kişiyi Gömme ve Onun Adına Yemek Verme Âdeti” ve “Orenburg Bölgesinde Kazakların Kız İsteme ve Düğün Âdeti”dir. Gazete ise “Kazak Gazetesi” olup Altınsarin 1883 yılı Ocak ayında ilk sayısını kendi eliyle yazdığı “Qazaq Gazeti”’ni çıkarır.

Kaynakça

Änvar Derbisälin; “Ibıray Altınsarin-Ulı Pedagog, Ağartuvşı, Jazuvşı”, Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 1991.

Änvar Derbisälin; Ädebiyet Turalı Tolğanıstar, Ğılım, Almatı 1990.

Äbilqasımov; 18-19 Ğasırlardağı Qazaq Ädebiy Tiliniŋ Jazba Nusqaları, Ğılım Baspası, Almatı 1988.

Äbilqasımov; 19. Ğasırdıñ Ekinşi Jartısındağı Qazaq Ädebiy Tili, Ğılım, Almatı 1982.

Begejan Süleymenov; “Ibıray Altınsarinniñ Ömir Jolı jäne Qızmeti” Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 1991.

Beysenbay Kenjebayev; “Ibıray Altınsarin-Azamat”, Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 1991.

Ekrem Ayan; Modern Kazak Edebiyatının Öncüsü Ibıray Altınsarin, Bilge Kültür Sanat, İstanbul 2015.

F. Efirov; Ömiri men Pedagogiqalık Qızmeti”, Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 199

Ğabdiğali Balğımbayev; “Ibıray Altınsarin Turalı Estelik”, Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 1991.

Hanğali Süyinşäliyev; 1 Ğasırdağı Qazaq Ädebiyeti, Mektep, Almatı 1986.

Hanğali Süyinşäliyev; Qazaq Ädebiyetiniñ Tariyhı, Sanat, Almatı 1997.

Ibıray Altınsarin; Kirgizskaya Hrestomatiya, Kiniga Pervava, Tipografiya İ. İ. Evfimovskago Mirovitskago, Orenburg 1879.

Ibıray Altınsarin; Tañdamalı Şığarmalar, Ğılım, Almatı 1994.

K. Jumaliyev; Qazaq Ädebiyeti Tariyhınıñ Mäseleleri jäne Abay Poeziyasınıñ Tili, 2. Tom, Qazaqtıñ Memlekettik Körkem Ädebiyet Baspası, Almatı 1960.

M. Jarmuhamedov; Ibıray Altınsarin-Tañdamalı Şığarmaları, Ğılım, Almatı 1994.

Qubığıl Jarıqbayev; “Ibıray Altınsarinniñ Psihologiyalıq Közqarastarı Turalı”, Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 1991.

Sävle Şatanova; Ibıray Altınsarinniñ Prozası, Qazaqıstan Respublikası Ulttıq Ğılım Akademiyası, M. O. Ävezov Atındağı Ädebiyet jäne Öner İnstitutı, Almatı 1996, (basılmamış doktora tezi).

Sekerhan Hasanova; "Ibıray Altınsarin Şığarmalarınıñ Tili", Mektep, Almatı 1972.

Sultanğali Sadırbayev; "Ibıray (İbrahim) Altınsarin", Qazaq Hrestomatiyası, Bilim, Almatı 2003.

Şämsiyebanu Sätbayeva; “Ekzegetikalıq Dästürge Üles”, Ibıray Altınsarin Tağlımı, Jazuvşı, Almatı 1991.

T. Qordabayev; Qazaq Til Biliminiñ Qalıptasuv, Damuv Joldarı, Mektep, Almatı 1987.

Türk Dünyası El Kitabı, C. 4, Edebiyat (Türkiye Dışı Türk Edebiyatları), Ankara 1998.

Välihan Qalijanulı; Qazaq Ädebiyetindegi Diniy-Ağartuvşılıq Ağım, Bilim, Almatı 1998.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. EKREM AYAN
Yayın Tarihi: 09.04.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Kirgizskaya Hrestomatiya, Kiniga Pervava, TipografiyaEvfimovskago Mirovitskago / Orenburg1879Antoloji
Qazaqtarğa Orıs Tilin Üyretüvdiñ Bastavış Quralı. / ..İnceleme
Musılmanşılıqtıñ Tutqası~Şeriat’ül İslam. / ..İnceleme
Orenburg Bölgesinde Kazakların Ölen Kişiyi Gömme ve Onun Adına Yemek Verme Âdeti. / ..Araştırma
Orenburg Bölgesinde Kazakların Kız İsteme ve Düğün Âdeti. / ..Araştırma

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Sabit Dosanovd. 12 Ocak 1940 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2KADER, Hasan Ağad. 1841 - ö. 1906Doğum YılıGörüntüle
3RIZA, Cüceloğlud. 1841 - ö. 1895Doğum YılıGörüntüle
4SIDKÎ, Abdurrahmand. 1841 - ö. 1903Doğum YılıGörüntüle
5NAZİFÎ, İsmaild. H.1235/M.1820 - ö. H.1305/M.1889-1890Ölüm YılıGörüntüle
6NÛRÎ, Tokadi-zâde Mehmed Nûrîd. 1833 - ö. 1889Ölüm YılıGörüntüle
7FEYZÎ, Halîld. 1793 - ö. 1889Ölüm YılıGörüntüle
8Zekeriya Rıza (Gökayten)d. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
9Günay, Cahided. 1970 - ö. ?MeslekGörüntüle
10Gülser Hünükd. 01 Nisan 1954 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Kanetti, Vivetd. 1956 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12Akayev, Abusupiyand. 8 Aralık 1872 - ö. 1931Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13Hüseyin Rasim Gülerd. 1941 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle