İRFÂN, Mehmed Hayreddîn İrfân Paşa

(d. 1815/1230 - ö. 1888/1306)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Medîne-i Münevvere ahalisinden ve Tevkiî Küçük Mustafa Paşa mensuplarından Seyyid Ahmed Efendizâde Şıkk-ı Evvel Defterdârı Mektupçusu Hafız Halîl Efendi’nin oğludur. Safer 1230/Ocak-Şubat 1815’te İstanbul’da doğdu. Dokuz yaşındayken babası vefat ettiğinden annesiyle evlenen eski ahır görevlilerinden Hasan Bey’in oğlu Ali Rif’at Bey’in terbiyesiyle yetişti. Üvey babasının memuriyetiyle Manastır’a gidip 1244/1828-29’da orada vefatına kadar üvey kardeşi şair Dâniş Bey’le birlikte bulunarak ondan Arapça ve Farsça öğrendi. 1242/1826-27’de Defterdar Mektupçusu Odası’na girdi. Mısır Kapı Kethudası Necîb Efendi (Paşa)’nın Edirne ve Vidin valisi Ağa Hüseyin Paşa’nın kâtipliğini yaptı. 1251/1835-36’da Darphane Defterdarı Ali Rıza Efendi’ye mühürdar ve 1252/1836-37’de Mansûre Defterdârlığı Mektûbî Odası’na memur oldu. Maliye Nezareti’nin kurulmasında Mektûbî Odası Mümeyyizliğine, Serhalifeliğine, iki defa mektupçuluğa, Evâmir-i Maliye Müdürlüğüne ve Maliye Hazinesi Anadolu Defterdarlığına tayin edildi. 1275/1858-59’da Rumeli ve Anadolu Defterdarlıkları birleştirilerek kurulan Maliye Müsteşarlığına atandı. Kendine destek olan Maliye Nazırı Safvetî Paşa’nın azledilerek yerine onun halifelerinden Hasîb Paşa’nın tayin edilmesinde o da azledildi. Rivayete göre, Hasîb Paşa nezaret erkanını toplayarak “Ben bu makamın ehli değilsen de kader sevk eyledi” anlamında bir nutuk söylemeye başladığında Müsteşar İrfân Bey, aslında kaderin sevkeylediğine ve gerçekte o makama uygun olmadığına işaret etmek için iki defa “Ona şüphe mi var efendim” demesi üzerine azledildi. 1276/1859-60’da kendi arzusuyla emekli edilmişken tekrar memuriyet hayatına dönerek çeşitli tarihlerde Meclis-i Vâlâ ve Dîvân-ı Ahkâm-ı Adliyye azalıklarına, Muhâkemât-ı Cezâiyye Dairesi Riyâset Vekâletine, Mahmûd Nedîm Paşa’nın sadrazamlığında paşalık rütbesiyle Edirne Valiliğine, Muhâkemât-ı Cezâiyye Riyâseti’ne, Şûrâ-yı Devlet Riyâseti Vekâletine, Memurîn Muhâkemât Dairesi ve Mahkeme-i Temyiz Riyasetlerine, Hey’et-i Âyan ve Sicill-i Ahvâl-i Memurîn Komisyonu azalıklarına ve komisyonun başkanlığına tayin edildi. Kendi isteğiyle 26 Şevval 1303/28 Temmuz 1886’da emekli edildi. 20 Rebiülevvel 1306/24 Kasım 1888’de vefat etti. Haydarpaşa’da Ayrılık Çeşmesi Kabristanı’na defnedildi.

Bazı şiir ve mektupları Mecmûa-i İrfan Paşa adıyla basıldı. Dibacede “Bir süreden beri hayat elbisesini terk eden söz erbablarından çoğunun eserleri, kadrini bilmeyen ya da sonradan gelen bu meslekteki kişilere karşı olan gençlerin eline geçip de kaybedildiğinden midir nedir ortaya çıkmamakla…” denilmesini Nâmık Kemâl Bey “Yeni edebiyat taraftarlarını kadir bilmemek ve sonradan gelenlerin gereksiz yere karşı çıkma gibi iki kötü şeyle itham” edildiğine dayanarak 1291/1874-75’te Magosa’dan İrfân Paşa’ya uzun bir mektup yazmıştır ki bu mektup İrfan Paşa’ya Mektub adıyla Ebuzziyâ tarafından basıldı. Paşa’nın latife ve alaya eğilimli olduğu rivayet edilir

Kaynakça

Çiftçi, Ömer (yty.). Fatîn Dâvud, Hâtimetü'l-Eş'âr. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/Eklenti/10736,metinpdf.pdf?0. [Erişim Tarihi: 02.01.2015].

Kurnaz, Cemal-Tatcı, Mustafa (hzl.) (2001). Mehmet Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî Divân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. C. II. Ankara: Bizim Büro Yay.

Özgül, Kayahan (hzl.) (2000). İbnü’l-Emin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şâirleri. C. II. Ankara. AKM Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. İSMAİL HAKKI AKSOYAK
Yayın Tarihi: 02.01.2015

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Ol dem ki bezme sâkî-i mehveş zuhûr eder

Rindânı hem-terâne-i âheng-i sûr eder

Dîdârı çeşm-i bezl-i atâyâyı nûr eder

Güftârı tab’a bahşîş-i kand-i sürûr eder

İlhâma mazhar olsa gerektir zamânede

Her kim ki hall ü akd-i mihâm-ı umûr eder

Fasl-ı Bahâr ü gül gibidir ömr-i nâzenîn

Îfâ-yı hazza sa’y olunurken mürûr eder

İrfân gönülde hâhiş-i vuslat füzûn olur

Hat kim izâr-ı yâri çerâgâh-i mûr eder

Özgül, Kayahan (hzl.) (2000). İbnü’l-Emin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şâirleri. C. II. Ankara. AKM Yay. 1029-1030.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1YAŞAR ŞADİ BEY, İsmaild. 16.09.1888 - ö. 29.06.1923Doğum YeriGörüntüle
2VEHBÎ, Vehbî Hamîd, İstanbullud. ? - ö. 1902Doğum YeriGörüntüle
3ÂRİF, Çalkandızâde Mustafa Ârif Efendid. ? - ö. 1771-1772Doğum YeriGörüntüle
4LUTFÎ, Ispartalıd. 1231/1815 - ö. 1288/1871Doğum YılıGörüntüle
5ŞEREF, Mehmed Şerefd. 1815 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6EDHEM, İbrâhîm Edhem Efendid. 1815-16 - ö. 1887-88Doğum YılıGörüntüle
7FENNÎ, Tesalya Yenişehirlid. ? - ö. 1888Ölüm YılıGörüntüle
8HİKMET, Deli Hikmetd. 1842 - ö. 1888Ölüm YılıGörüntüle
9LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888Ölüm YılıGörüntüle
10Müfit Ratipd. 29 Mayıs 1303 (1887) - ö. 29 Mayıs 1336 (1920)MeslekGörüntüle
11ZİHNİ, Hudâverdid. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
12KUSÛRÎ, Ömer Efendid. ? - ö. 1727MeslekGörüntüle
13İRFÂN, İrfân Beyd. ? - ö. 19. yy.Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14FÂ'İZ, Mehmed Fâ'iz Efendid. 1823 - ö. 1845Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15HAKKI, İsmâil Hakkı Efendi, Silivrilid. 1819 - ö. 1845Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MÜNÎRÎ, Hüseyin Münîrî Efendid. ? - ö. 1722-23Madde AdıGörüntüle
17Visâlî, Ahmedd. ? - ö. 1768/1769Madde AdıGörüntüle
18FASÎHÎ, Uşşâkîzâde Mehmedd. ? - ö. 1655Madde AdıGörüntüle