IRIZA, Rıza Çağan

(d. 1913 / ö. 18.02.1969)
çiftçi
(Âşık / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Yörede Âşık Rıza ya da yerel söyleyişle "Âşık Irıza" diye tanınan Rıza Çağan, Erzurum Şenkaya’nın Aydoğdu [Mışéh-Mışıh] köyünde 1913 yılında dünyaya gelmiştir. Baba adı İsmail, ana adı Hanım’dır. Üç yaşındayken annesini kaybeder, üvey annesi tarafından büyütülür. Üvey annesinden de beş kardeşi vardır. Âşık Rıza, çocukluğunu, yaşıtı diğer köy çocukları gibi kendi köyünde, koyun kuzu peşinde çobanlık yaparak, tarlada çayırda, yaylada, evin işlerine koşturarak geçirir. Köyüne yakın köylerden birinde, okuma yazma bilen kimselerden kendi gayretiyle eski yazıyı öğrenir; dinî ve tarihi konularda bilgi sahibi olur. Askerde ise yeni yazıyı öğrenir (Vural 2009-2012; Vural 2012: 115). Köyde, yoksul bir hayat süren Âşık Rıza, 18 Şubat 1969 tarihinde vefat etmiştir. Mezarı köyündedir. Hanımı beş çocukla dul kalmıştır. 1972 yılındaki sıkıyönetim döneminde, evde bulunan kitapları, âşığın kendi el yazısıyla yazdığı şiir defteri, gazete, dergi yazılı ne varsa tamamı hanımı tarafından yakılır. Bir bahar bayramında öğrencilere saz çalıp türkü söylerken köy öğretmeni tarafından çekilen fotoğrafı âşıktan kalan bir hatıra olarak çocukları tarafından ancak muhafaza edilebilmiştir (Vural 2009-2012; Vural 2012: 116).

Sözlü gelenek içinde birçok şiiri unutulmuş olan Âşık Rıza, âşıklık geleneğinin yaygın olduğu bir dönemde ve çevrede, köylerine gelip giden ozanlardan etkilenerek âşıklık sanatına ilgi duymaya başlar. Âşıklık sanatıyla ilgili ilk şevk ve hevesini çalıp söylenilen bu ortamlardan alır. Saz çalmayı, iki teneke mısır karşılığında duttan teknesini oydurup, kendi yaptığı sazla, yine kendi kendine öğrenir. Geç başlayıp kendi gayretiyle öğrenmiş olmasına rağmen sazda usta olduğu ifade edilmiştir (Vural 2009-2012). Âşık Rıza Çağan, köyünün bulunduğu yörede tanınan bir âşıktır. Yol üstünde olması sebebiyle köyü yolcuların uğrak yeri, âşığın evi ise zaman zaman köy konağı gibidir. Yolu düşen âşıklar onun misafiri olur ve Âşık Rıza, sık sık âşıklar meclisine ev sahipliği yapar. Hem Erzurum-Kars âşıklık geleneğini hem de Alevi-Bektaşi âşıklık geleneğini bilen Âşık Rıza, bunları harmanlayarak kendine özgü bir tarz oluşturmaya çalışmıştır (Vural 2009-2012; Vural 2012: 115).

Ankara'ya yolu düşünce, Muzaffer Sarısözen’in yönettiği, Ankara Radyosu Yurttan Sesler Programı’na sazı ve sesiyle katılan Sarıkamışlı Âşık Dursun Cevlanî ile karşılaşmıştır. Cevlanî, Âşık Rıza’ya Ankara'ya taşınmasını tavsiye ederek radyoda programlar yapabileceğini söyler. Ancak âşık, köyünü bırakıp Ankara'ya taşınma teklifini kabul etmez. Âşıklık sanatıyla ilgisini köyünde ve yakın çevresinde sürdürür. Bugün Âşık Rıza’nın mirasını sesiyle, sazıyla ve şiirleriyle oğlu Ali Çağan devam ettirmektedir (Vural 2012: 115).

Kaynakça

Ali Çağan, Âşık Rıza’nın oğlu, 1950 Erzurum Şenkaya, 2000 yılından beri İsveç’te, yönetici, ozan [Temel Vural tarafından 2012 Haziran ve Temmuz aylarında internet ortamında yapılan görüşmeler. Ali Çağan’ın 03.08.2012’de elektronik ortamda gönderdiği bilgi notları].

Vural, Temel (2012). Sümmânî'den Günümüze Oltu Havzası Şairleri. Ankara: Bizim Büro Basımevi Yayın Dağıtım.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: TEMEL VURAL
Yayın Tarihi: 07.06.2019
Güncelleme Tarihi: 08.12.2020

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1MEZAHİR AHUNDOVd. 1909 - ö. 31.10.1979Doğum YeriGörüntüle
2Özkan Mertd. 21 Ekim 1944 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3GARİP CELAL, Celal Şerbetd. 25.05.1962 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4EMRAH PAŞA OĞLU GÜLMEMEDOVd. 1913/1914? - ö. 1987Doğum YılıGörüntüle
5HASAN ÖZCANd. 1913 - ö. 23.01.1995Doğum YılıGörüntüle
6Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Doğum YılıGörüntüle
7EMRAH PAŞA OĞLU GÜLMEMEDOVd. 1913/1914? - ö. 1987Ölüm YılıGörüntüle
8HASAN ÖZCANd. 1913 - ö. 23.01.1995Ölüm YılıGörüntüle
9Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Ölüm YılıGörüntüle
10EMRAH PAŞA OĞLU GÜLMEMEDOVd. 1913/1914? - ö. 1987MeslekGörüntüle
11HASAN ÖZCANd. 1913 - ö. 23.01.1995MeslekGörüntüle
12Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992MeslekGörüntüle
13EMRAH PAŞA OĞLU GÜLMEMEDOVd. 1913/1914? - ö. 1987Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14HASAN ÖZCANd. 1913 - ö. 23.01.1995Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16EMRAH PAŞA OĞLU GÜLMEMEDOVd. 1913/1914? - ö. 1987Madde AdıGörüntüle
17HASAN ÖZCANd. 1913 - ö. 23.01.1995Madde AdıGörüntüle
18Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Madde AdıGörüntüle