IRIZA, Rıza Çağan

(d. 1913 / ö. 18.02.1969)
âşık, çiftçi
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Yörede Âşık Rıza ya da yerel söyleyişle "Âşık Irıza" diye tanınır. Şenkaya’nın Aydoğdu [Mışéh-Mışıh] köyünde 1329 [1913] yılında dünyaya gelmiştir. Baba adı İsmail, ana adı Hanım’dır. Üç yaşındayken annesini kaybeder, üvey annesi tarafından büyütülür. Üvey annesinden de beş kardeşi vardır. Âşık Rıza, çocukluğunu, yaşıtı diğer köy çocukları gibi kendi köyünde, koyun kuzu peşinde çobanlık yaparak, tarlada çayırda, yaylada, evin işlerine koşturarak geçirir. Köyüne yakın köylerden birinde, okuma yazma bilen kimselerden kendi gayretiyle eski yazıyı öğrenir; dinî ve tarihi konularda bilgi sahibi olur. Askerde ise yeni yazıyı öğrenir (Vural 2009-2012; Vural 2012: 115). Köyde, yoksul bir hayat süren Âşık Rıza, 18 Şubat 1969 tarihinde vefat etmiştir. Mezarı köyündedir. Hanımı beş çocukla dul kalmıştır. 1972 yılındaki sıkıyönetim döneminde, evde bulunan kitapları, âşığın kendi el yazısıyla yazdığı şiir defteri, gazete, dergi yazılı ne varsa tamamı hanımı tarafından yakılır. Bir bahar bayramında öğrencilere saz çalıp türkü söylerken köy öğretmeni tarafından çekilen fotoğrafı âşıktan kalan bir hatıra olarak çocukları tarafından ancak muhafaza edilebilmiştir (Vural 2009-2012; Vural 2012: 116).

Sözlü gelenek içinde birçok şiiri unutulmuş olan Âşık Rıza, âşıklık geleneğinin yaygın olduğu bir dönemde ve çevrede, köylerine gelip giden ozanlardan etkilenerek âşıklık sanatına ilgi duymaya başlar. Âşıklık sanatıyla ilgili ilk şevk ve hevesini çalıp söylenilen bu ortamlardan alır. Saz çalmayı, iki teneke mısır karşılığında duttan teknesini oydurup, kendi yaptığı sazla, yine kendi kendine öğrenir. Geç başlayıp kendi gayretiyle öğrenmiş olmasına rağmen sazda usta olduğu ifade edilmiştir (Vural 2009-2012). Âşık Rıza Çağan, köyünün bulunduğu yörede tanınan bir âşıktır. Yol üstünde olması sebebiyle köyü yolcuların uğrak yeri, âşığın evi ise zaman zaman köy konağı gibidir. Yolu düşen âşıklar onun misafiri olur ve Âşık Rıza, sık sık âşıklar meclisine ev sahipliği yapar. Hem Erzurum-Kars âşıklık geleneğini hem de Alevi-Bektaşi âşıklık geleneğini bilen Âşık Rıza, bunları harmanlayarak kendine özgü bir tarz oluşturmaya çalışmıştır (Vural 2009-2012; Vural 2012: 115).

Ankara'ya yolu düşünce, Muzaffer Sarısözen’in yönettiği, Ankara Radyosu Yurttan Sesler Programı’na sazı ve sesiyle katılan Sarıkamışlı Âşık Dursun Cevlanî ile karşılaşmıştır. Cevlanî, Âşık Rıza’ya Ankara'ya taşınmasını tavsiye ederek radyoda programlar yapabileceğini söyler. Ancak âşık, köyünü bırakıp Ankara'ya taşınma teklifini kabul etmez. Âşıklık sanatıyla ilgisini köyünde ve yakın çevresinde sürdürür. Bugün Âşık Rıza’nın mirasını sesiyle, sazıyla ve şiirleriyle oğlu Ali Çağan devam ettirmektedir (Vural 2012: 115).

Kaynakça

Ali Çağan, Âşık Rıza’nın oğlu, 1950 Erzurum, Şenkaya doğumlu, 2000 yılından beri İsveç’te yaşıyor, özel kurumlarda yönetici, ozan [Temel Vural tarafından 2012 Haziran ve Temmuz aylarında internet ortamında yapılan görüşmeler. Ali Çağan’ın 03.08.2012’de elektronik ortamda gönderdiği bilgi notları].

Vural, Temel (2012). Sümmânî'den Günümüze Oltu Havzası Şairleri. Ankara: Bizim Büro Basımevi Yayın Dağıtım.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: TEMEL VURAL
Yayın Tarihi: 07.06.2019

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1BİLAL, Bilal Mustafaoğlu Mikayılovd. 12.03.1872 - ö. 26.11.1937Doğum YeriGörüntüle
2MEDDAHÎ, Ömer Şahind. 01.05.1956 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3HESEN ŞEMKİRLİd. 1906 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Niyazi Hicran Damlad. 1913 - ö. 26 Nisan 1953Doğum YılıGörüntüle
5Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Doğum YılıGörüntüle
6Tevfik Ertürd. 1913 - ö. 10 Eylül 1935Doğum YılıGörüntüle
7Niyazi Hicran Damlad. 1913 - ö. 26 Nisan 1953Ölüm YılıGörüntüle
8Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Ölüm YılıGörüntüle
9Tevfik Ertürd. 1913 - ö. 10 Eylül 1935Ölüm YılıGörüntüle
10Niyazi Hicran Damlad. 1913 - ö. 26 Nisan 1953MeslekGörüntüle
11Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992MeslekGörüntüle
12Tevfik Ertürd. 1913 - ö. 10 Eylül 1935MeslekGörüntüle
13Niyazi Hicran Damlad. 1913 - ö. 26 Nisan 1953Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Tevfik Ertürd. 1913 - ö. 10 Eylül 1935Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Niyazi Hicran Damlad. 1913 - ö. 26 Nisan 1953Madde AdıGörüntüle
17Selahattin Savcıd. 1913 - ö. 1992Madde AdıGörüntüle
18Tevfik Ertürd. 1913 - ö. 10 Eylül 1935Madde AdıGörüntüle