Ümit Kaftancıoğlu

(d. 1935 / ö. 11 Nisan 1980)
Yazar, Öğretmen, Prodüktör, Gazeteci
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Asıl adı Garip Tatar'dır. Kimi kaynaklarda doğum tarihi 1934 olarak belirtilmişse de nüfus kaydında yazarın 1935 doğumlu olduğu görülmektedir. Bazı eserlerinde Ümit İlhan Kaftancığlu adını da kullanmıştır. Ardahan'ın Hanak ilçesinin Koyunpınar köyünde, yedi kardeşli bir ailede doğmuştur. Köyün eski adı Saskara'dır. Yokluk içinde, çalışma zorunluluğuyla geçen bir çocukluğu olmuştur. İlkokula gitmeden okuma yazmayı öğrenmiş ve ilkokulu doğduğu köyde bitirmiştir. Daha sonra 1940'tan beri enstitü olan, Kars'ın Susuz ilçesinde bulunan, yoksul çocukların eğitimi için açılmış Cılavuz Köy Enstitüsü'ne gitmiş ve buradan 1957 yılında mezun olmuştur.

Enstitü'yü bitirdikten sonra üç yıl boyunca Mardin'in Derik ilçesinde ilkokul öğretmenliği yapar. Öğretmenlikten sonra Balıkesir Necati Bey Eğitim Enstitüsü'nün edebiyat bölümüne kaydolur ve buradaki eğitimini 1961'de tamamlarve ardından kendi alanında tekrar öğretmenlik yapmaya başlar. Ortaokul öğretmenliği yaptığı görev yeri Rize'nin Pazar ilçesidir. Öğretmenlik yaparken kendisi gibi öğretmen olan Nurcan Hanım'la tanışıp evlenir. Bu evlilikten Ali Naki ve Pınar adlı iki çocuğu dünyaya gelir. 1964 yılında öğretmenliği bırakır.

Yedek subay olarak askerliğini yaptıktan sonra TRT'nin gerçekleştirdiği sınavı kazanarak bu kurumda çalışmaya başlar. Ankara Radyosu TRT Köy Yayınları Servisi'nde başlayan TRT'deki iş hayatı 1974'ten itibaren İstanbul Radyosu'ndaki yapımcılık görevi ile devam eder. Bu evrede "Av Bizim Avlak Bizim", "Dilden Dile", "Yurdun Dört Bucağı" gibi programlarıyla halkı, halkın sıkıntılarını irdeler. Bunun yanında Cumhuriyet, Milliyet, Yeni Ortam, Varlık, Aydınlık, Güney, Ilgaz, Yeni Ufuklar, Yeni Halkçı, Türk Dili gibi gazete ve dergilerde sanat ve siyaset yazıları kaleme alır.

11 Nisan 1980 Cuma günü sabahında kızını okula götürmek ve sonra işe gitmek için evinden ayrılır. Evden çıkışında silahlı saldırıya uğrar. Şişli Hastanesi'ne kaldırılır. Aldığı yaralar sonucu ameliyata alınamadan vefat eder. 2005 yılından itibaren sanatçının adını yaşatmak amacıyla Ümit Kaftancıoğu Öykü yarışması düzenlenmektedir.

Roman ve hikâyeleriyle ön plana çıkan Ümit Kaftancıoğlu'nun edebiyata olan ilgisi çocukluğunda başlar. Yaşadığı yöredeki zengin anlatım geleneği içerisinde destan, masal, efsane, türkü dinleyerek büyür. İlk okuduğu eser Kerem ile Aslı'dır (Özcan 2006: 35). Bu dönemde köy odasında okumayı seven büyüklerinin yanında binlerce kitap okur. Beş yaşından beri çok iyi bir okur olduğu için çevredeki ileri gelenler tarafından evde misafir edilir ve okuma faaliyeti yapar. (Özyalçıner 2006:18) Okumaya olan ilgisi kendisini yazmaya da yöneltir. Yayımlanan ilk eseri Cumhuriyet gazetesinde çıkan "Sihirli Halka" başlıklı hikâyedir. Varlık, Türk Dili gibi dergiler başta olmak üzere çeşitli yayın organlarında hikâyelerini yayımlamakla birlikte adını duyurabilmek için 1970 yılına kadar bekleyecektir. 1970 yılında "Dönemeç" adlı hikâyesiyle, Osman Şahin'in de "Kırmızı Yel" başlıklı hikâyesiyle uygun bulunduğu, TRT Büyük Ödülü'nü kazanır.

Yayımlanan ilk kitabı on üç hikâyeden oluşan ve ödül kazandığı hikâyenin adını taşıyan Dönemeç'tir. Bu eserdeki hikâyelerinde insanın diğer insanlar ve doğayla mücadelesi anlatılmaktadır. Yazarın doğup büyüdüğü coğrafyada geçen hikâyelerde eğitimsiz, gelenek ve göreneklere göre yaşayan, güçlüklerle mücadele etmek yerine onlara boyun eğen, uygarlığın nimetlerinden yoksun kalmış, zor doğa koşulları içerisinde yaşayan insanlar söz konusu edilir (Uyguner, 2006: 26). Yayımlanan diğer hikâye kitabı Çarpana'da on beş hikâye yer alır. Bu eserde de coğrafya yazarın doğup büyüdüğü yerdir. Yazar, eserinde doğup büyüdüğü bölgenin sıkıntılarını, güçlüklerini, yalnız bırakılışını, unutulmuşluğunu anlatma gayreti içerisindedir (Dizdaroğlu, 2006: 82). Son hikâye kitabı olan İstanbul Allak Bullak ise yazarın ölümünden sonra, yayımlanmamış hikâyelerinden oluşturulan bir eserdir. Bu kitapta yirmi bir hikâye bulunmaktadır. Hikâyelerin dokuzu kırsalda, on ikisi ise kentte geçmektedir. Gerek kırsalda gerekse kentte geçen hikâyelerde diğer hikâye kitaplarında olduğu gibi insanların çeşitli sıkıntıları söz konusu edilir. Kent hikâyelerinde özellikle köyden kente göçün yarattığı sıkıntılar, kente göç eden insanların burada allak bullak oluşu üzerinde durulur (Özyalçıner 1983: 8-9).

Yazar ilk romanı olan Yelatan'da kendi yaşamından yola çıkar. Bu romanın içeriği hikâyelere benzemektedir. Bir aile etrafında köy yaşamının verildiği romanda insanların toplum, doğa ve birbirleriyle olan çatışmaları anlatılmaktadır. Eserde geri kalmış bir bölgenin yarattığı bazı gelenek ve mitlere de yer verilmiştir. Yazar Tüfekliler adını taşıyan ikinci romanında doğup büyüdüğü bölgeyi bırakıp öğretmen olarak görev yaptığı güneydoğuyu anlatır. Bu eserde güneydoğunun insanları, buraya gelen eğitimciler ele alınır ve onların çetin geçen yaşamları söz konusu edilir. Zulümden yılmış insanların, etnik grupların büyük bir baskı, tevekkül, açlık, susuzluk ve korku ekseninde dönen yaşamları ön plana çıkartılır (Dinamo 2006: 73).

Yazar hikâye ve romanları yanında derleme ve röportaj alanlarında da önemli çalışmalar imza atmıştır. Tek Atlı Tekin Olmaz adlı eserde doğduğu bölgenin masallarını bir araya getirirken Köroğlu Kolları Halk Destanları'nda eserin adından da anlaşılabileceği gibi destanları derlemiştir. Masal ve destanları derleyip yayımlayan Ümit Kaftancıoğlu aynı zamanda "Evreşe Yolları", "Yüksek Yüksek Tepelere Ev Kurmasınlar", "Bizim Evin Yanına", "Duman da Bastı Dağları", "Gelmiş İken Bu Yerleri Gezelim", "Karşıda Kuş Oturur" gibi türkülerin derleyicisidir. Yazarın tek röportaj örneği olan ve 1972'de Karacan Armağanı'nı kazanan Hakullah adlı eserindeyse inanç sömürüsü konu edilir. Bektaşilik tarikatında tekke hakkı adı altında, kişilerin sahip olduğu malların bir kısmına el konulması irdelenip eleştirilir.

Kaftancıoğlu, iki roman ve üç hikâye kitabıyla köy enstitülü diğer yazarlar gibi, yaşadıklarını, gözlemlediklerini eserlerine yansıtan bir yazardır. O, doğduğu, büyüdüğü, çalıştığı Anadolu'nun doğusunu ve nispeten İstanbul'u toplumcu gerçekçi bir anlayışla yansıtmaya çalışmıştır. Yazar gerek çoğunluğu Anadolu'nun doğusunda gerekse İstanbul'da geçen eserlerinde çeşitli sebeplere bağlı olarak yaşanan sıkıntıları, zorlukları anlatmaya çalışmıştır. Bunu yaparken de çocukluğundan beri tanıdığı halk anlatı geleneğinden ve yerel dilden faydalanmıştır. Yazar, konu, öz ve dil bizim olmalı düşüncesinden hareket etmiş (Özyalçıner 2006: 19) ve bu düşünceyi eserlerine yansıtmıştır.

Kaynakça

Dinamo, Hasan İzzettin (2006). "Tüfekliler". Ümit Kaftancıoğlu/Yaşama Sevincine Bin Selam. yay. haz. Öztürk Tatar. İstanbul: Yalın Ses Yay. 73-75.

Dizdaroğlu, Hikmet (2006). "Çarpana". Ümit Kaftancıoğlu/Yaşama Sevincine Bin Selam. yay. haz. Öztürk Tatar. İstanbul: Yalın Ses Yay. 80-84.

Özcan, Celal (2006). "Ümit Kaftancıoğlu". Ümit Kaftancıoğlu/Yaşama Sevincine Bin Selam. yay. haz. Öztürk Tatar. İstanbul: Yalın Ses Yay. 35-39.

Özyalçıner, Adnan (1983). "Ümit Kaftancıoğlu ve Kitap Üstüne Birkaç Söz". İstanbul Allak Bullak. İstanbul: Yazko. 5-9.

Özyalçıner, Adnan (2006). "Hikâyemizde İki Yeni İmza". Ümit Kaftancıoğlu/Yaşama Sevincine Bin Selam. yay. haz. Öztürk Tatar. İstanbul: Yalın Ses Yay. 17-20.

Uyguner, Muzaffer (2006). "Dönemeç ve Sonrası". Ümit Kaftancıoğlu/Yaşama Sevincine Bin Selam. yay. haz. Öztürk Tatar. İstanbul: Yalın Ses Yay. 25-28.

Yalçın, Murat (Ed.) (2001). "Kaftancıoğlu, Ümit." Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi. Cilt no: II. Ankara: Yapı Kredi Yay. 540-541.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HASAN YÜREK
Yayın Tarihi: 28.02.2019
Güncelleme Tarihi: 20.12.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
YelatanRemzi / İstanbul1972Roman
DönemeçRemzi / İstanbul1972Hikâye
Tek Atlı Tekin OlmazRemzi / İstanbul1973Derleme
TüfeklilerRemzi / İstanbul1974Roman
Köroğlu Kolları Halk DestanlarıBüyük Yayın Dağıtım / İstanbul1974Derleme
Kekeme TavşanKoza / İstanbul1974Diğer
ÇarpanaRemzi / İstanbul1975Hikâye
Kan Kardeşim DorutayCem Yayınları / İstanbul1977Diğer
Dört Boynuzlu KoçRemzi / İstanbul1979Diğer
Altın EkinKültür Bakanlığı / Ankara1979Diğer
Çizmelerim KeçedenABeCe / İstanbul1980Diğer
Çoban GeçmezRemzi / İstanbul1980Diğer
Hınzır PaşaBüyük Yayın Dağıtım / İstanbul1980Diğer
Salih BeyYazko / İstanbul1981Diğer
Şülgür DeresiYeni Büyük Dağıtım / İstanbul1981Diğer
İstanbul Allak BullakYazko / İstanbul1983Hikâye
Hakullah: Bektaşiliğin Gölgesinde SömürüSu / İstanbul2003Röportaj

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1OZAN SEYFETTİN, Şemsettin Güneşd. 1962 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2YILMAZ, Yılmaz Çaycıd. 12.03.1955 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3SUNURİ, Umut Sucid. 16.02.1956 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4İHSANÎ, İhsanî Sırlıoğlud. 1934/1935 - ö. 21.04.2009Doğum YılıGörüntüle
5İSMAİL HAKKI ŞAHİNd. 1935 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6Erdal Özd. 26 Mart 1935 - ö. 06 Mayıs 2006Doğum YılıGörüntüle
7MURTUZELİ HESENOVd. 1895 - ö. 1980Ölüm YılıGörüntüle
8Mustafa Celal Emremd. 1900 - ö. 1980Ölüm YılıGörüntüle
9Mehmet Behçet Yazard. 1890 - ö. 2 Temmuz 1980Ölüm YılıGörüntüle
10Gafur Gulamd. 10 Mayıs 1903 - ö. 1966MeslekGörüntüle
11Yalçın Pekşend. 6 Ağustos 1940 - ö. -MeslekGörüntüle
12Emin Hakid. 16 Ekim 1889 - ö. 1 Nisan 1921MeslekGörüntüle
13Sabahattin Burhand. Haziran 1954 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Emine Çaykarad. 1964 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Ender Macund. 28 Eylül 1965 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Doğan Ümit Akseld. 1946 - ö. 3 Nisan 2008Madde AdıGörüntüle
17Ümit Okay Hamurcud. 1976 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18Ümit Denizerd. 25 Şubat 1948 - ö. ?Madde AdıGörüntüle