LÜTFÎ, Mehmed Dede

(d. ?/? - ö. 1737-38/1150)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Mehmed/Muhammed’dir. Şiirlerinde Lütfî mahlasını kullandı. Doğum tarihi bilinmemektedir. Kaynaklarda açık bir ifade olmamakla birlikte, ailesinin yaşadığı Manisa’da dünyaya geldiği söylenebilir. Mevlânâ’nın soyundan gelen Manisa Mevlevîhânesi şeyhi Nakşî Ali Dede’nin oğlu, Muharrem Efendi’nin de torunudur. Müridi şair Birrî’nin Bülbüliyye’sine yazdığı takrizde de kendini, “Muhammedu’l-Lütfiyyu’l-Mevlevî min evlâd-ı Hazret-i Mevlânâ” diye tanıtır (Birrî Mehmed: 70b-71b). Küçük yaştan itibaren babası Şeyh Ali Dede’nin yanında Mevlevîhâne’de çile çıkarırken bir taraftan da zamanın ilimlerini tahsil etti. İyi derecede Arapça ve Farsça öğrendi. Babası Şeyh Nakşî Ali Dede’nin 1703 yılında vefatından sonra şeyhlik makamına geçti. Ömrünün sonuna kadar bu vazifeyi devam ettirdi. Şeriyeyye sicillerindeki kayıtlardan aynı zamanda müderrislik yaptığı da anlaşılmaktadır (Uluçay 1940: 168-169, 170-171, 177-178, 181-182).

Lütfî Dede, şeyhliği süresince bir taraftan Mevlevîhânenin ve vakfın işleriyle meşgul olurken, diğer taraftan da dervişlerin yetişmesi için gayret sarf etti. Ona bağlanıp sohbetlerine katılan insanlardan biri de şâir Manisalı Birrî’dir. Lütfî Dede’yle Birrî’nin aralarının çok iyi olduğu, birbirlerini çok sevdikleri anlaşılmaktadır. Lütfî Dede, Birrî’nin Bülbüliyye’sine takriz yazmış, Birrî de ona hitaben bir kasîde yazarak oğlunun düğününe tarih düşürmüştür. 

Damat İbrahim Paşa tarafından teklif edilen Yenikapı Mevlevîhânesi şeyhliğini kabul etmeyen Lütfî Dede 1150/1737-38 yılında vefat etti. El-hâc Mustafa Efendi’nin kızı Neslihan Hatun’la evli olan Lütfî Dede’nin birinin adı Osman olan iki oğlu, Hatice ve Fâtıma adlı iki de kızı olmuştur. Lütfî Dede’nin vefatından sonra şeyhlik makamına önce oğlu Osman Efendi, onun vefatı üzerine de torunu Bahaeddîn Efendi Manisa Mevlevîhânesi’ne şeyh olmuştur (Uluçay 1946a: 95-96; Uluçay 1946b: 92-93) .

Lütfî Dede’nin şimdilik bilinen tek müstakil eseri Hilye-i Mevlânâ’dır. Eser, 1100/1688/89 yılında tamamlanmıştır. Mesnevi nazım şekliyle ve aruzun "fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün" kalıbıyla yazılmış olan hilye 124 beyitten oluşmaktadır. Mevcut bilgilere göre bu eser, Türk edebiyatında yazılmış Mevlânâ hilyelerinin ilk örneğidir ve Sadrazam Damat İbrahim Paşa (ö. 1730)’ya ithaf edilmiştir. Eserde, Mevlânâ’nın yüzü, gözü, kaşı gibi fizikî özelliklerinden bahsedilmiş, daha sonra da onun veliliği, âlimliği gibi manevî özellikleri üzerinde durulmuştur. Hilyenin bilinen tam ve müstakil tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Âtıf Efendi Bölümü 2256 numarada bulunmaktadır. Bu nüshadan başka, eserin hilye bölümü 53 beyit halinde Mecmua-i Medayih-i Mevlânâ adlı yazma mecmuanın yazma nüshaları içinde de yer almaktadır (Mermer vd. 2009). Lütfî Dede’nin hilyesinin bir bölümü, bazı araştırmacılar tarafından yanlışlıkla Nakşî’ye aitmiş gibi gösterilmiştir. Lütfî Dede’nin Hilye-i Mevlânâ’sı yayımlanmıştır (Erdoğan 2008). Bunun dışında şairin az sayıda şiiri de vardır. 

Esrar Dede, Lütfî Dede’nin şiirlerini "ârifâne" ve "sâlikâne" bulur (Genç 2000: 464). Lütfî Dede’nin okuduğu şiirlerin etkisiyle zaman zaman şiire yöneldiği anlaşılmaktadır. Fakat velud bir şair değildir. Eldeki manzumelerinden hareketle Lütfî Dede’nin orta dereceli bir şair olduğu söylenebilir. 

Kaynakça

Ali Enver (1309). Semâhâne-i Edeb. İstanbul.

Birrî Mehmed. Bülbüliyye ve Divan-ı Birrî. Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum Eserler Bölümü. No. 54 (06 Mil MFA 1994 A 3983).

Kurnaz, C. ve M. Tatçı (hzl.) (2000). Bursalı Mehmed Tâhir Osmanlı Müellifleri. Ankara: Bizim Büro Yayınları.

Cunbur, Müjgân (2002). “Manisa Mevlevîhânesi’nden Yetişen İki Şâir”. Birinci Uluslararası Mevlânâ, Mesnevî ve Mevlevîhâneler Sempozyumu Bildirileri. Manisa. 267-274.

Erdoğan, Mustafa (2008). “Lütfî Mehmed Dede ve Hilye-i Mevlânâ Adlı Eserine Göre Mevlânâ’nın Özellikleri”. Erdem. (50): 59-81.

Genç, İlhan (hzl.) (2000). Esrar Dede, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: AKM Yay.

Fatin Davud (1271). Tezkire-i Hâtimetü’l-Eş‘âr. [İstanbul].

Günay, Mehmet (2002). “XVII. Yüzyılda Manisa Mevlevîhânesi ve Şeyh Ali Efendi’nin Faaliyetleri”. Birinci Uluslararası Mevlânâ, Mesnevî ve Mevlevîhâneler Sempozyumu Bildirileri. Manisa. 333-342.

Güngör, Zülfikar (2000). Türk Edebiyatında Türkçe Manzum Hilye-i Nebevîler ve Nesîmî Mehmed’in Gülistân-ı Şemâil’i. Doktora Tezi. Ankara. Ankara Üniversitesi.

Güngör, Zülfikar (2003). “Türk Edebiyatında Hilye-i Nebevî Türünün Doğuşu, Gelişimi ve Sebepleri”. Tasavvuf .4(10): 185-199.

Horata, Osman (1999). “Mevlânâ ve Divan Şairleri”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. Osmanlı’nın Kuruluşunun 700. Yılı Özel Sayısı. 43-56.

Karavelioğlu, Murat A. (hzl.) (2005). İhtifalci Mehmet Ziya Bey, Yenikapı Mevlevihanesi. İstanbul: Ataç Yayınları.

Kurnaz, Cemâl ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Mehmed Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî -  Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C.I. Ankara: Bizim Büro Yay.

İnce, A. (2006). “Lutfî”. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. 6. Ankara: AKM Yayınları. 174-175.

İpekten, Haluk vd. (1988). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: KTB Yayınları.

Lütfî Çelebi. Hilye-i Mevlânâ. Süleymaniye Kütüphanesi. Âtıf Efendi Bölümü. No. 2256.

Erkul, Rasih (hzl.) (2000). Manisalı Birrî Mehmed Dede Hayatı, Eserleri, Edebî Şahsiyeti ve Dîvânı. Manisa: Manisa Valiliği Yayınları.

Mecmua-i Medâyih-i Mevlânâ. Tertip Eden Derviş Vâsıf, Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi, No. 2163.

Mehmed Süreyya (tarihsiz). Sicil-i Osmânî Yahud Tezkire-i Meşâhir-i Osmâniyye. C. 4. [İstanbul]: Dârü’t-Tıbâatü’l-Âmire.

Mermer, Ahmet vd. (2009). Osmanlı Şiirinde Mevlânâ Övgüleri ve Mevlevîlik Unsurları. Ankara: TDV Yayınları.

Müstakimzâde Süleyman Sa’deddin (2000). Mecelletü’n-Nisâb fi’n-Nisebi ve’l-Künâ ve’l-Elkâb. Ankara. (Süleymaniye Kütüphanesi Hâlet Efendi Bölümü No. 628’den tıpkıbasım).

Uluçay, M. Çağatay (1940). Saruhanoğlulları ve Eserlerine Dâir Vesikalar. İstanbul.

Uluçay, M. Çağatay (1946a). Saruhanoğlulları ve Eserlerine Dâir Vesikalar-II. İstanbul.

Uluçay, M. Çağatay (1946). Manisa Ünlüleri. [Manisa].

Uzun, Mustafa (1998). “Hilye”. İslâm Ansiklopedisi.  C. 18. İstanbul: TDV Yay.

Zorlu, Cem (hzl.) (2003). Sahîh Ahmed Dede, Mevlevîlerin Tarihi Mecmûatü’t-Tevârîhü’l-Mevleviyye. İstanbul: İnsan Yayınları.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. MUSTAFA ERDOĞAN
Yayın Tarihi: 27.11.2014

Eserlerinden Örnekler

Hilye-i Mevlânâ

 

Hilyesin Hazret-i Mevlânâ’nun

Dinle pîrâyesin ol sultânun

 

Eyleyen anı şehâ zîb-i kitâb

Yazdı bu resme nice lafz-ı savâb

 

Levn-i sîmâsını ol Rabb-i Mecîd

Gûyiyâ kılmış idi verd-i sepîd

 

Nûr-ı vechini o şâhun her gâh

Didi gördükde mihir şey’li’llâh

 

Nûr-ı kudsî ile ol dolmış idi

Gıbta-âverde-i bedr olmış idi

 

Şekl-i ebrûsı idi hem-çü hilâl

Böyle nakş itdi Hakîm-i Müte‘âl

 

İki mısrâ‘-ı siyeh-levn idi tâ

Matla‘-ı hüsne odur zeyn-efzâ

 

İttisâl üzre degül ol kaşlar

Hoş-nümâ idi o ‘âlî-manzar

 

Levh-i pîşânı idi pek rûşen

Meselâ oldı açılmış sûsen

 

Bekledi hüsni sarâyın gûyâ

Karşu karşu iki hâcib cânâ

 

Oldu vâsi‘ ol iki çeşm-i humâr

Mest iderdi göreni ey hüşyâr

 

Ne ziyâde saru idi ne siyâh

Dil-rübâ idi o gözlerde nigâh

 

Reşk iderdi Hoten âhûsı eger

Çeşm-i şâhânesine kılsa nazar

(Erdoğan, Mustafa (2008). “Lütfî Mehmed Dede ve Hilye-i Mevlânâ Adlı Eserine Göre Mevlânâ’nın Özellikleri”. Erdem 50: 59-81.)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Toy, Erold. 1 Ekim 1936 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Hüseyin Öncüd. 02 Mart 1962 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Emir, Sabahatd. 18 Eylül 1943 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Toy, Erold. 1 Ekim 1936 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5Hüseyin Öncüd. 02 Mart 1962 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6Emir, Sabahatd. 18 Eylül 1943 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7Toy, Erold. 1 Ekim 1936 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
8Hüseyin Öncüd. 02 Mart 1962 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
9Emir, Sabahatd. 18 Eylül 1943 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
10Toy, Erold. 1 Ekim 1936 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Hüseyin Öncüd. 02 Mart 1962 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Emir, Sabahatd. 18 Eylül 1943 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Toy, Erold. 1 Ekim 1936 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Hüseyin Öncüd. 02 Mart 1962 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Emir, Sabahatd. 18 Eylül 1943 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Toy, Erold. 1 Ekim 1936 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17Hüseyin Öncüd. 02 Mart 1962 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18Emir, Sabahatd. 18 Eylül 1943 - ö. ?Madde AdıGörüntüle