Makbule Leman

Leman ismini bir süre kullanmıştır
(d. 1865 / ö. 1 Ekim 1898)
Yazar, Şair
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Fatma Makbule Leman'ın babası Kahvecibaşı Hacı İbrahim Efendi, V. Murad'ın Saray görevlilerindendir. Fatma Aliye Hanım, yazarın İbtidai Mektebi'nde, Ali Muzaffer ise İnâs Kız Rüştiyesi'nde okuduğunu belirtir. Eğitimli ve aristokrat bir ailede yetişen yazarın eğitimi, okullar yanında özel hocalarla da desteklenir. Yazar, 1881 yılında, Sadaret Mektubî Kalemi Müdür Muavinliği'nde görevli, sonrasında Dahiliye Müsteşarlığı görevlerinde bulunacak olan Mehmet Fuad Bey ile mutlu bir evlilik gerçekleştirir. Konaklarının selâmlık kısmında kızlar için bir mektep açar, kendisi de burada Osmanlı Türkçesi ve Farsça dersleri verir. Sultan II. Abdülhamid tarafından Şefkat Nişanı ile taltif edilir. Gözlerinde çocukluğundan beri mevcut olan arazı, diz kapaklarındaki erime ve ne olduğu henüz bilinmemekle birlikte yakalandığı devasız hastalığı nedeniyle 1898'de vefat ettiğinde otuz üç yaşındadır. Vasiyeti üzerine Eyüp Sultan Mezarlığı'na defnedilir. (Uğurcan 1990.)

Bir Ara Nesil sanatçısı olan ve Fatma Aliye Hanım'dan daha önce, devrinin gazete ve dergilerine gönderdiği yazılarla eserlerini vermeye başlayan yazar, Tercüman-ı Hakikat'te yayımlanan "Hazan" denemesi ile ilk eserini verir. 1887'de "Hazan İçinde Bahar", 1888'de "Mehtapta İhtisasâtım" isimli eserleri yine aynı gazetede yayımlanır. 1893'ten itibaren Hazine-i Fünûn'da şiirleri çıkar, 1894'te "Subh-ı Saadet" isimli denemesi yayımlanır. Hanımlara Mahsus Gazete'nin ilk kırk sekiz sayısında başyazarlık yapar, edebî ve eğitici eserler yazar, 1896'da "Göztepe'ye Veda Seheri" isimli denemesi neşredilir. 1897'de, o zamana dek dergi ve gazetelerde yayımladığı kimi eserleri ile henüz yayınlamadığı bazı eserlerini Ma'kes-i Hayâl adıyla neşreder. Eser, devrinde oldukça tutulur ve Avrupa'da da yayımlanır. Vefatından sonra eser, yazarın eşi tarafından, hakkında yazılanları da içerecek şekilde genişletilir ve nekrolog hâlini alır.

Yazar deneme, şiir, hikâye ve eleştiri türünde eserler verir. Kuzuları anlattığı başlıksız şiiri çocuk edebiyatının modern edebiyattaki örneklerinden olur. Şiirlerinde dinî konular ve gündelik duygulanımlar göze çarpar. Naatları, Tanrı ile insan ilişkisini panteist gözlemle sunduğu metinleri, dinî duyarlığa yaslanan şiirlerini oluşturur. Gündelik duygulanımları işleyen şiirleri ise daha çok otobiyografik nitelikler taşır. "Ah Sıhhat", "Tesliyet-gâh-ı Ma'sûmâne", "Solgun Şükûfem" gibi şiirlerinde, hastalıklarından duyduğu elemi anlatır. Tabiata duygularını yüklemek ve anneye dönüş izleğini kullanmak, kapalı mekânın kullanıldığı eserler oluşturmak devrin karakteristiği olan aşırı duygusallığın neticesidir. Denemeleri, santimantal duyarlıkla panteist görüşün harmanlandığı, tabiata dair düşünce ve gözlemlerini içeren metinlerdir. Manzum hikâyeleri ise santimantalist ve gotik etkiler taşıyan, ahlakî metinler olarak görülür. Biri uzun hikâye olmakla birlikte beş hikâyesi bulunun yazar, bu metinlerinde daha çok kadın ruhu, eğitimi ve kadının sosyal hayattaki yerine değinir. Toplumsal cinsiyetçi argümanların dışında kadına hem ev hem de toplumsal hayatta rol yükleyen ve aile içerisinde kadının değer görmesi fikrine yaslanan eserleriyle yazar, Meşrutiyet'e giden süreçte kadın haklarıyla ilgili önemli bir basamak oluşturur (Eliuz 2008). İyi yetişmiş, eğitimli ve şefkat dilini kullanmayı bilen kadınların, ailelerini de yaşatacakları vurgulanır.

Kaynakça

Eliuz, Ülkü (2008), "Meşrutiyet'e Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman". Bilig. (47): 177-192.

Mâkbûle Lemân (1912), Makes-i Hayâl. İstanbul: Panayotiydis Matbaası.

Uğurcan, Sema (1990), “Makbule Leman Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri”, Marmara Üniversitesi, Türklük Araştırmaları Dergisi. (6): 331-408.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. DİLEK ÇETİNDAŞ
Yayın Tarihi: 20.03.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Makes-i Hayâl,Panayotiydis Matbaası. Hanımlara Mahsus Gazete / İstanbul1897Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1YÂVER, Enderunlu Hasand. 1765 - ö. 1213/1797-8Doğum YeriGörüntüle
2Kurdakul, Şükrand. 23 Mart 1927 - ö. 15 Aralık 2004Doğum YeriGörüntüle
3BİDÂDÎd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4DEVRÂNÎ, Mirzad. 1865 - ö. 1915Doğum YılıGörüntüle
5SIDKî/SITKI-PERVANE, Zeynel Abidin (Sıtkı Baba)d. 1863-1865 - ö. 1928Doğum YılıGörüntüle
6AYNALI, Mustafa Aynalıd. 1865 - ö. 1964Doğum YılıGörüntüle
7MAHBÛB EFENDİd. 1843 - ö. 1898Ölüm YılıGörüntüle
8ALİ ŞEHBÂZ EFENDİ, Kayserilid. ? - ö. 1898Ölüm YılıGörüntüle
9MAHİRd. ? - ö. 1898Ölüm YılıGörüntüle
10Kemal Kocatürkd. 01 Nisan 1964 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Hüseyin Kapland. 04 Şubat 1965 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Ünal Yıldırımd. 1945 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Nabizade Nazımd. 1862 - ö. 5 Ağustos 1893Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Nigar Hanımd. 1862 - ö. 1 Nisan 1918Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Koryürek, Enis Behiçd. 27 Mart 1893 - ö. 18 Ekim 1949Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Batur, Enisd. 28 Haziran 1952 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17Fevziye Abdullah Tanseld. 1912 - ö. 4 Ağustos 1988Madde AdıGörüntüle
18Namık Ekrem (AYANZADE)d. 1878 - ö. 1917Madde AdıGörüntüle