Makbule Leman

Leman ismini bir süre kullanmıştır
(d. 1865 / ö. 1 Ekim 1898)
Yazar, Şair
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Fatma Makbule Leman'ın babası Kahvecibaşı Hacı İbrahim Efendi, V. Murad'ın Saray görevlilerindendir. Fatma Aliye Hanım, yazarın İbtidai Mektebi'nde, Ali Muzaffer ise İnâs Kız Rüştiyesi'nde okuduğunu belirtir. Eğitimli ve aristokrat bir ailede yetişen yazarın eğitimi, okullar yanında özel hocalarla da desteklenir. Yazar, 1881 yılında, Sadaret Mektubî Kalemi Müdür Muavinliği'nde görevli, sonrasında Dahiliye Müsteşarlığı görevlerinde bulunacak olan Mehmet Fuad Bey ile mutlu bir evlilik gerçekleştirir. Konaklarının selâmlık kısmında kızlar için bir mektep açar, kendisi de burada Osmanlı Türkçesi ve Farsça dersleri verir. Sultan II. Abdülhamid tarafından Şefkat Nişanı ile taltif edilir. Gözlerinde çocukluğundan beri mevcut olan arazı, diz kapaklarındaki erime ve ne olduğu henüz bilinmemekle birlikte yakalandığı devasız hastalığı nedeniyle 1898'de vefat ettiğinde otuz üç yaşındadır. Vasiyeti üzerine Eyüp Sultan Mezarlığı'na defnedilir. (Uğurcan 1990.)

Bir Ara Nesil sanatçısı olan ve Fatma Aliye Hanım'dan daha önce, devrinin gazete ve dergilerine gönderdiği yazılarla eserlerini vermeye başlayan yazar, Tercüman-ı Hakikat'te yayımlanan "Hazan" denemesi ile ilk eserini verir. 1887'de "Hazan İçinde Bahar", 1888'de "Mehtapta İhtisasâtım" isimli eserleri yine aynı gazetede yayımlanır. 1893'ten itibaren Hazine-i Fünûn'da şiirleri çıkar, 1894'te "Subh-ı Saadet" isimli denemesi yayımlanır. Hanımlara Mahsus Gazete'nin ilk kırk sekiz sayısında başyazarlık yapar, edebî ve eğitici eserler yazar, 1896'da "Göztepe'ye Veda Seheri" isimli denemesi neşredilir. 1897'de, o zamana dek dergi ve gazetelerde yayımladığı kimi eserleri ile henüz yayınlamadığı bazı eserlerini Ma'kes-i Hayâl adıyla neşreder. Eser, devrinde oldukça tutulur ve Avrupa'da da yayımlanır. Vefatından sonra eser, yazarın eşi tarafından, hakkında yazılanları da içerecek şekilde genişletilir ve nekrolog hâlini alır.

Yazar deneme, şiir, hikâye ve eleştiri türünde eserler verir. Kuzuları anlattığı başlıksız şiiri çocuk edebiyatının modern edebiyattaki örneklerinden olur. Şiirlerinde dinî konular ve gündelik duygulanımlar göze çarpar. Naatları, Tanrı ile insan ilişkisini panteist gözlemle sunduğu metinleri, dinî duyarlığa yaslanan şiirlerini oluşturur. Gündelik duygulanımları işleyen şiirleri ise daha çok otobiyografik nitelikler taşır. "Ah Sıhhat", "Tesliyet-gâh-ı Ma'sûmâne", "Solgun Şükûfem" gibi şiirlerinde, hastalıklarından duyduğu elemi anlatır. Tabiata duygularını yüklemek ve anneye dönüş izleğini kullanmak, kapalı mekânın kullanıldığı eserler oluşturmak devrin karakteristiği olan aşırı duygusallığın neticesidir. Denemeleri, santimantal duyarlıkla panteist görüşün harmanlandığı, tabiata dair düşünce ve gözlemlerini içeren metinlerdir. Manzum hikâyeleri ise santimantalist ve gotik etkiler taşıyan, ahlakî metinler olarak görülür. Biri uzun hikâye olmakla birlikte beş hikâyesi bulunun yazar, bu metinlerinde daha çok kadın ruhu, eğitimi ve kadının sosyal hayattaki yerine değinir. Toplumsal cinsiyetçi argümanların dışında kadına hem ev hem de toplumsal hayatta rol yükleyen ve aile içerisinde kadının değer görmesi fikrine yaslanan eserleriyle yazar, Meşrutiyet'e giden süreçte kadın haklarıyla ilgili önemli bir basamak oluşturur (Eliuz 2008). İyi yetişmiş, eğitimli ve şefkat dilini kullanmayı bilen kadınların, ailelerini de yaşatacakları vurgulanır.

Kaynakça

Eliuz, Ülkü (2008), "Meşrutiyet'e Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman". Bilig. (47): 177-192.

Mâkbûle Lemân (1912), Makes-i Hayâl. İstanbul: Panayotiydis Matbaası.

Uğurcan, Sema (1990), “Makbule Leman Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri”, Marmara Üniversitesi, Türklük Araştırmaları Dergisi. (6): 331-408.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. DİLEK ÇETİNDAŞ
Yayın Tarihi: 20.03.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Makes-i Hayâl,Panayotiydis Matbaası. Hanımlara Mahsus Gazete / İstanbul1897Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Cengiz Kılçerd. 1969 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Atay, Falih Rıfkıd. 25 Ocak 1894 - ö. 20 Mart 1971Doğum YeriGörüntüle
3PÎRÎ, Şeyhzâde Hacı Pîrî Efendid. ? - ö. 3 Kasım 1771Doğum YeriGörüntüle
4DEVRÂNÎ, Mirzad. 1865 - ö. 1915Doğum YılıGörüntüle
5MEYDANİ/MEYDANİ MEHMET/MEYDANİ BABAd. 1865/1869 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6SIRRI BABA, Hüseyind. 1865 - ö. 1935Doğum YılıGörüntüle
7KEMÂLÎ, Ali Kemâlî Paşa, Erzurumlud. 1819 - ö. 1898Ölüm YılıGörüntüle
8ÂKİF, Âkif Efendid. 1837-38 - ö. 1898-89Ölüm YılıGörüntüle
9MAHİRd. ? - ö. 1898Ölüm YılıGörüntüle
10Aydın, Lütfiyed. 8 Ağustos 1949 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Candan, Mazhard. 1941 - ö. 8 Mart 2011MeslekGörüntüle
12Fahrettin Koyuncud. 30 Haziran 1965 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Sünbüllük, Ahmed Esad Sezaid. 1874 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Karatay, Namdar Rahmid. 24 Kasım 1896 - ö. 26 Ağustos 1953Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Kaflı, Kadircand. 1889 - ö. 1969Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Namık Ekrem (AYANZADE)d. 1878 - ö. 1917Madde AdıGörüntüle
17Fevziye Abdullah Tanseld. 1912 - ö. 4 Ağustos 1988Madde AdıGörüntüle
18Safa, Peyamid. 2 Nisan 1899 - ö. 15 Haziran 1961Madde AdıGörüntüle