MECDİ, Abdülaziz Mecdi Tolun

(d. 1865 / ö. 27.08.1941)
şair, mutasavvıf, devlet adamı
(Âşık / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Abdülaziz Mecdi Tolun olan şair 1865 yılının haziran ayında Balıkesir'in Okçukara mahallesinde doğmuştur. Soyadı Kanunu'ndan sonra Tolun soyadını alır. Babası Bölükoğlu Hafız Hasan Efendi, annesi Hanife Hatun’dur. İlk bilgilerini babasından alır ve Kur’an’ı ezberleyerek hafız olur. Daha sonra Rüştiye’yi bitirir. Rüştiye eğitiminden sonra 1884'te bitirdiği okula ikinci öğretmen olarak atanır. Balıkesir Belediyesinde başkâtip olan dayısı şair ve müderris Yahya Nefi Efendi’den medrese tarzı İslâmî ilimler eğitimi alır, Arapça ve Farsça öğrenir. Dokuz yıl ikinci öğretmenlik yapan Abdülaziz Mecdi, Rüştiye İdadi’ye dönüştürülünce Darülmuallimin mezunu olmadığı gerekçesiyle açıkta kalır. Ancak Meclis-i Maarif reisi Büyük Haydar Efendi'ye yazdığı Arapça manzum bir dilekçenin dikkat çekmesiyle özel sınava alınır ve Balıkesir İdadisine Türkçe ve edebiyat öğretmeni olarak atanır. Önce Şam’a gönderilen ve orada altı ay kadar kalan Abdülaziz Mecdi, daha sonra 1893’te Girit’te Rum okullarıyla rekabet etmesi için kurulan Hanya Mekteb-i Kebir-i İslâmî’ye edebiyat öğretmeni olarak atanır. Girit'te yayımlanan Hakikat gazetesinde edebî makaleler yazan ve o yıllarda Girit valisi olan Mahmud Celaleddin Paşa’nın dostluğunu kazanan Tolun, 1897’deki Girit İsyanı sonrasında İstanbul'a gelerek Tantavizade Halit Bey adına ticaretle uğraşır (Ergin 1942: 1-18). İkinci Meşrutiyet’ten sonra yapılan ilk seçimlerde Karesi milletvekili seçilir (Azamat 1988).

Abdülaziz Mecdi, 1902’de birdenbire cezbe ve istiğrak hâli yaşamaya başlayınca işini bırakarak Balıkesir'e döner, Kadirî tarikatına intisap eder, sekiz ay kadar süren bu dönemde Kadiri tarikatına mensup Ali Aşur adında bir zattan inabe alır. Bir müddet sonra tekrar ticarete başlayan Mecdi, 1905’te hükûmet tarafından Konya Ticaret Borsası komiserliğine tayin edilir. Konya'da tanıştığı Sivaslı Ali Kemali Efendi ve Ayaşlı Şakir adlı iki kişi onun üzerinde derin tesir bırakır. Asıl şeyhi olan Fatih türbedarı Ahmed Amiş Efendi'ye intisabı da bu yıllarda gerçekleşir (Ergin 1942: 16).

Abdülaziz Mecdi, 1911’de İttihat ve Terakki Cemiyeti içinde muhafazakâr muhalif kanadı temsil etmek üzere kurulan Hizb-i Cedit grubunun başında Miralay Sadık Bey ile birlikte yer alır. Hizb-i Cedit, 23 Nisan’da parti politikasını eleştiren on maddelik bir program yayınlar. Bunun üzerine Abdülaziz Mecdi, 1912’de yapılan seçimlerde aday gösterilmez (Azamat 1988). 1913 yılında Mısır'a gider ve altı buçuk yıl orada kalır. Mütarekede Mısır’dan İstanbul'a dönen ve 1920’deki milletvekili seçimlerine katılan Tolun, tekrar milletvekili seçilir. 12 Nisan 1920'de kapatılan son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında ikinci başkan yardımcısı olarak görev yapar. Abdülaziz Mecdi, İstanbul’da 1920’de kurulan Türkiye Zürra Fırkasının kurucuları arasında da yer alır (Tunaya 1986: 594).

Siyasî hayatından sonra Ankara'ya giden Mecdi Efendi, Şûra-yı Evkaf üyeliğine getirilir. 1923-1924 yıllarında Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti kaldırılıncaya kadar bu bakanlıkta müsteşarlık yapar. Bu sırada Diyanet İşleri Başkanlığına getirilmesi söz konusu olunca İstanbul'a döner ve bu tarihten sonra hiçbir resmî görevi kabul etmez. Beyazıt’taki evine çekilip dinî tasavvuf sohbetlerde bulunur. Son yıllarını Beyazıt’taki evinde telif ve tercüme eserler kaleme almakla ve tasavvufi sohbetlerle geçiren Abdülaziz Mecdi, 27 Ağustos 1941’de İstanbul'da vefat eder. Şairin kabri Edirnekapı Şehitliği’ndedir (Azamat 1988).

Abdülaziz Mecdi’nin basılan ilk yazısı, Karesi gazetesinin 12 Mayıs 1886 tarihli sayısındaki bir tarih manzumesidir (Ergin 1942: 59). Şiir yazmaya başlaması ilmiyle ve idaresiyle Balıkesir’de kendisini çok sevdirmiş olan ve daha sonra Maarif müfettişliği yapan şair Fahri’nin vefatı üzerine söylediği bu şiirle gerçekleşir. Ancak onun edebiyatla ilgili ilk yazıları Girit’te iken Hakikat gazetesinde yayımlanan başlıklı seri yazılarıdır. Girit’teki edebiyat öğretmenliği sırasında okuttuğu edebiyat derslerine dair notları Risâle-i Edebiyye adıyla büyük bir cilt içinde toplamışsa da Aksaray yangınında yandığını kendisi ifade eder. Tasavvufa girdikten sonra sofiyane şiirler söylemeye başlayan Abdülaziz Mecdi Efendi, ilk sofiyane manzumesini de intisap ettiği Kadiri tarikatının kurucusu Abdülkadir Geylanî için yazar (Ergin 1942: 16). Onun bazı şiirleri Mektep, Mahfel, Sebilürreşat gibi dergilerde yayımlanır.

Osmanlı Sosyalist Fırkası tarafından başlatılan ve sosyalizmi İslâm’la bağdaştırmak amaçlı girişimlerde “ulemadan bir zat” olan Karesi mebusu Abdülaziz Mecdi Efendi’nin “Düşün” başlıklı yazısı önemli bir yer tutar. Osmanlı Sosyalist Fırkası üyesi olmadığı hâlde partinin yayın organı İştirak’te yazı ve manzumeler yayımlayan Tolun, “sosyalizmi kullanmaya kalkışan bir Müslüman” olarak tanımlanır, tartışmalara konu olur (Tunçay 1978: 45-46).

Türkçe, Arapça ve Farsça şiirleri olan Abdülaziz Mecdi Efendi, özellikle tasavvufî şiirlerinde başarılı bir şair olarak kabul edilir. Abdülaziz Mecdi, 20. yüzyılda aruzla şiir yazan ve divan sahibi şairlerimizdendir. Çoğunluğu tasavvufla ilgili olan şiirleri ölümünden sonra Osman Ergin tarafından Abdülaziz Mecdi Divanı adlı eserde bir araya getirilir. 1884’ten ölüm tarihi olan 1941’e kadar yazdığı şiirler, Divan’da yazılış tarihine göre sıralanır (Ergin 1945). Âşıkane ve mutasavvıfane olan bu manzumeler, bu tarz şiirin başarılı örneklerinden sayılır. Türk, Arap, Acem eserlerinden birçoklarını okuyan ve bilhassa Abdülkerim Cîlî gibi büyük mutasavvıfların kitaplarını tetkikten zevk duyan şair, manzumelerinde bilhassa “vahdet-i vücut” prensiplerini terennüm eder.

Cumhuriyet’e kadar daha çok siyasî ve idarî kimliğiyle öne çıkan Abdülaziz Mecdi, hayatının büyük kısmını maarif ve tasavvuf sahasında geçirir. Bu hususta feyz aldığı Fatih Türbedarı Şeyh Hacı Ahmet Amiş Efendi’nin etkisi büyüktür (Ergin 1942: 134).

Abdülaziz Mecdi Tolun’un telif ve tercüme çok sayıda eseri bulunmaktadır. Bu eserlerinden önemli bir kısmı basılmaz. Bazı eserleri yeni harflerle yayımlanır, bazısı dergilerde tefrika olarak kalır. Eserlerinin önemli bir kısmı ise özellikle İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığında yazma olarak korunmaktadır.

Bilinen telif eserleri arasında Kavâid-i Fârisiyye, Risâle-i Edebiyye (Girit’te Hakikat Gazetesi’nde yayımladığı ders notları), İnsân-ı Kâmil (1908’de başlayıp tamamlayamadığı bu eserin ilk bölümü Misbah Mecmuasında yayımlanmıştır), Din-i Muhammedî (Sebilürreşat Mecmuasında yayımlanmış yazı serisidir), Bedâyi, Esrâr-nâme, Amerika’dan Sorulan Suallere Cevaplar ve Sohbetname (Süheyl Ünver tarafından toplanır veciz ve sufiyane sözlerinden oluşur) bulunur.

Tercüme eserleri ise Hakîkat-i İnsâniye Tercümesi (Celâlüddîn ed-Devvânî), Salât-ı Feyziye Tercümesi (Muhyiddîn İbnü’l-Arabî), Vahdet-i Vücûd Tercümesi (İsmail Gelenbevî), Istılâhât-ı Sûfiye Tercümesi (Seyyid Şerif Cürcânî), Merâtib-i Vücûd Tercümesi (Abdülkerim el-Cîlî), Tecelliyât-ı İlâhiye Tercümesi (Muhyiddîn İbnü’l-Arabî), Kitâbü’l-Ma’rife Tercümesi (Muhyiddîn İbnü’l-Arabî), İnsân-ı Kâmil Tercümesi (Abdülkerim el-Cîlî)'dir.

Kaynakça

Azamat, Nihat (1988). “Abdülaziz Mecdi Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. 191-192.

Çadırcıoğlu, Ahmet Mahir (1948). “Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Efendi”. Kaynak. (6): 6-7.

Demirci, Mehmet (2003). "Tolun, Abdülaziz Mecdi Merkez Efendi’nin Yetiştiği Kültür Çevresi". Kubbealtı Akademisi Mecmuası. 32 (1): 75-80.

Ergin, Osman (1942). Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Tolun Hayatı ve Şahsiyeti. İstanbul: Kenan Basımevi.

Ergin, Osman (1945). Balıkesirli Abdülaziz Mecdi Divanı. İstanbul: Gün Basımevi.

Ergun, Sadeddin Nüzhet (1936). Türk Şairleri. C. 1. İstanbul: yyy.

Gürlek, Dursun (2003). “Dünyanın En Bahtiyar Adamı Abdülaziz Mecdi Tolun”. Kubbealtı Akademi Mecmuası. 32 (1): 85-88.

İnal, İbnülemin Mahmud Kemal (1969). Son Asır Türk Şairleri II. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yay.

İz, Mahir (1975). Yılların İzi. İstanbul: İrfan Yay.

Kılıç, Ali İhsan (2013). “Abdülaziz Mecdi Tolun’un Ta’rîfât’taki Tasavvufî Istılahlar Tercümesi”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi. 14 (31): 163-210.

Memişoğlu, Erdem (2004). Fatih Sertürbedarı Ahmed Amiş Efendi (k.s) Hazretlerinden ve Abdülaziz Mecdi Tolun Beyden Seçme Hatıralar ve Rivayetler. Ankara: İmaj Yay.

Okay, Cüneyd (1996). “İttihat ve Terakki içinde Antimason Bir Grup ve Lideri Abdülaziz Mecdi Efendi”. Toplumsal Tarih Dergisi.  6 (33): 29.

Olgun, Talat (2013). Abdülaziz Mecdi Tolun’un Hayatı, Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri. Yüksek Lisans Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.

Özönder, Hasan (2012). “Abdülaziz Mecdi (Tolun) Efendi”. Konya Ansiklopedisi. C. 1. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Yay. 15-16.

Tunaya, Tarık Zafer (1986). Türkiye’de Siyasal Partiler. C.II Mütareke Dönemi (1918-1922). (Genişletilmiş İkinci Baskı). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.

Tunçay, Mete (1978). Türkiye'de Sol Akımlar (1908-1925). Ankara: Bilgi Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. ALİ DUYMAZ
Yayın Tarihi: 02.01.2019
Güncelleme Tarihi: 08.12.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Balıkesirli Abdülaziz Mecdi DivanıGün Basımevi / İstanbul1945Şiir
İnsan-ı Kâmilİz Yayıncılık / İstanbul1998Çeviri
İnsan-ı Kâmil: İnsan-ı Kâmil Tercümesiİz Yayıncılık / İstanbul2002Çeviri
Varlık Mertebeleri: Meratib-i Vücud ve Beyan-ı Hakikat-i İbtida-i Küll-i MevcudFurkan Kitaplığı / İstanbul2006Çeviri
Marifet Kitabıİz Yayıncılık / İstanbul2008Çeviri
Ta'rifat Tasavvuf IstılahlarıLitera Yayıncılık / İstanbul2014Çeviri

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Nuhuz Olcay Kılıçd. 11 Şubat 1961 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2ZÂTÎ, Ivazd. 1471 - ö. 1547Doğum YeriGörüntüle
3APAN, Muharrem Apand. 06.02.1956 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4DİDARİ/EFGAN DİDARİ, Ökkeş Adil Toprakd. 1865/1872? - ö. 1914Doğum YılıGörüntüle
5ALİHAN NİNE, Ayşed. 1865 - ö. 1950Doğum YılıGörüntüle
6Abdülahad Nurid. 1865 - ö. 1927Doğum YılıGörüntüle
7DİDARİ/EFGAN DİDARİ, Ökkeş Adil Toprakd. 1865/1872? - ö. 1914Ölüm YılıGörüntüle
8ALİHAN NİNE, Ayşed. 1865 - ö. 1950Ölüm YılıGörüntüle
9Abdülahad Nurid. 1865 - ö. 1927Ölüm YılıGörüntüle
10DİDARİ/EFGAN DİDARİ, Ökkeş Adil Toprakd. 1865/1872? - ö. 1914MeslekGörüntüle
11ALİHAN NİNE, Ayşed. 1865 - ö. 1950MeslekGörüntüle
12Abdülahad Nurid. 1865 - ö. 1927MeslekGörüntüle
13DİDARİ/EFGAN DİDARİ, Ökkeş Adil Toprakd. 1865/1872? - ö. 1914Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ALİHAN NİNE, Ayşed. 1865 - ö. 1950Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Abdülahad Nurid. 1865 - ö. 1927Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16DİDARİ/EFGAN DİDARİ, Ökkeş Adil Toprakd. 1865/1872? - ö. 1914Madde AdıGörüntüle
17ALİHAN NİNE, Ayşed. 1865 - ö. 1950Madde AdıGörüntüle
18Abdülahad Nurid. 1865 - ö. 1927Madde AdıGörüntüle