Mecit Gafuri

-
(d. 01 Ağustos 1880 / ö. 28 Ekim 1934)
şair, nesir ve dram ustası
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Başkurt ve Tatar Türklerinin tanınmış şair ve yazarı Mecit Nurgani oğlu Gafurov (Gafuri) 1 Ağustos 1880’de Başkurdistan’ın Sterlitamak bölgesine bağlı Cilemkaran köyünde doğdu. İlk tahsilini öğretmen babası Nurgani’den, ortaokul öğrenimini Üteş köyü medresesinde aldı. Medreseyi tamamlayınca Ural dağı eteklerinde çeşitli işlerde çalıştı. Ufa’da Gosmaniye ve Kıyışkı köyleri medreselerinde eğitime başladı. Yazın yevmiyeli işçi oldu, kışın medresede okudu. Daha sonra Troitsk’te “Zeynulla İşan Medresesi”nde okudu. Tatarca, Arapça, Farsça öğrendi, bu halkların edebiyatıyla tanıştı. Yazın Tatar milyonerleri Remiyevlerin altın madenlerinde çalıştı, Kazak köylerinde öğretmenlik yaptı. Tatar edebiyatı, halk türküleri, Kazak ozanlarından etkilendi. 1905'te Kazan'da "Möhemmediye", 1906-1909'larda Ufa'da "Galiya" medreselerinde okudu. 1912-1919'larda Şarık neşriyatında, 1928'e kadar Yaňa Avıl gazetesinde çalıştı.

Hizmet Kahramanı nişanı verildi (1920). Başkurdistan'ın halk şairidir (1923). Yarattığı eserler hem Tatar hem Başkurt Türklerinin ortak mirasıdır (Ramazanov, Yuziyev 1989: 50-67).

Tatar edebi dilinin ortaya çıkmasında önemli rol oynadı. Eserlerinin en belirgin özelliği, gerçekçi ve halka yakın olmasıdır. 1901-1902’lerde medrese hayatıyla ilgili "İşan Şekĭrtlerĭne” adlı ilk eserini yazdı. 1904’te Orenburg’ta ilk şiir, Kazan’da ilk hikâye kitapları yayımlandı.

Doğu şiiri ve halk edebiyatı gelenekleri etkisinde yazılan ilk eserlerini maarifçilik ideaları üzerine kurdu, didaktik şiir geleneklerini de devam ettirdi. Tatar, Başkurt ve Kazak Türklerinin ortak şairi Akmolla’nın etkisiyle şiirlerinde atasözleri ve deyimleri bol kullandı. İlk şiirleri eski Türkçe, Arapça ve Farsça kelime ve ibarelerle dolu olsa da halkın canlı dilini de kullanmaya gayret gösterdi. Tatar edebiyatına hayatın dibinde kalan yeni kahramanlar getirdi.

1905-1907 İhtilali döneminde ünlü ediplerle yeni oluşan milli matbaaya katıldı. 1906-1907’lerde yazdığı hikâyelerde fakirlerin hayatını anlattı. 1908-1911’lerde şiirlerinde sosyal eşitsizliği, gerici din adamlarının cahilliğini eleştirdi, şakirtlere ve eğitim gören kızlara yönelik didaktik içerikli şiirler, lirik hikâyeler ve kadınların haklarını savunan eserler yazdı. 1912’de şiirlerinde şairin misyonunu belirledi (“Üzĭm Hem Halkım”, “Min Kayda?”).

1917'den sonra toplumsal konuları işledi, zengin burjuva sınıfını sorgularken dini mitolojiden de yararlandı. 1920’lerde hikâye ve kısa yazılarında yeni hayat, kendilerini azatlık işine adayan fedakâr insanlar gibi konular işlendi. Komünistler partisini, Lenin’i, mutluluk ve ilham kaynağı olan hizmetin büyüklüğünü övdü. 1921’de “Açlık Tırnağında” adlı kitabında açlık trajedisini anlattı.

1923-1926'larda gerçek olaylara kurulu "Kara Yözler"' adlı öykü ve gelişmekte olan Sovyet tiyatrosu için “Kızıl Yıldız” adlı dram eseri yazdı. 1928’de Ufa’da “Tormış Baskıçları” adlı eseri yayınlandı. “Şagıyrnǐñ Altın Priiskasında” adlı öyküsünde gençliğinde çalıştığı Remiyevlerin altın madeninde yaşanan olayları, Tatar, Kazak ve Başkurt Türkçesinde söylenen türkülere, milli oyunlara hayranlığını anlattı. Siyasi konu yanında aşk, doğa şiirleri de yazdı. Troitsk, Ufa, Kazan medreselerinde eğitim görmesi, Doğu ve eski Tatar şiiri geleneklerini devam etmesine neden oldu. Başkurdistan topraklarında dünyaya gelmesi ve yaşaması, gençliğinde Kazak bozkırlarına gidip öğretmenlik yapması yaratıcılığına ozanlık gelenekleri kazandırdı (Ramazanov, Yuziyev 1989: 50-67).

Kaynakça

Ramazanov, G.; Yuziyev, N. (1989). “Mecit Gafuri.” Tatar Edebiyatı Tarixı. Altı Tomda. 4 Tom. Tatar Sovet Edebiyatı (1917-1941). Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı, s. 50-67.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. ÇULPAN ZARIPOVA ÇETIN
Yayın Tarihi: 16.06.2018
Güncelleme Tarihi: 07.11.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Sǐbǐr Timǐr Yulı Yeki Exüelǐ Millet: Şigırler.Xǐzmet Şirketǐ Neşr. / Orenburg1904Şiir
Fekıyrlǐk Bǐrle Ütken Tǐrǐklǐk: Xikeye.İbrahim Tǐrǐgulov Neşǐrǐ / Kazan1904Hikâye
Yeş Gomǐrǐm Hem Başka Mekbül Şigırler.Şerefler Matbagası / Kazan1906Şiir
Açlık Yıl Yeki Satlık Kız: Xikeye.Şerefler Tipografiyesǐ / Kazan1907Hikâye
Milli ŞigırlerŞerefler Tipografiyesǐ / Kazan1907Şiir
Millet Möxebbetǐ Nam Eşgarı: ŞigırlerŞerefler Tipografiyesǐ / Kazan1907Şiir
Milli Şigırler. 2çǐ BasmaKerimov-Xöseinov Şirketǐ neşǐrǐ / Ufa1908Şiir
Ügi Balalar: Xikeye.Boraderan Şerefler Neşǐrǐ / Kazan1908Hikâye
Fekıyrlǐk Bǐrle Ütken Tǐrǐklǐk, Yeki Arakı Eçünǐň Belasǐ.Boraderan Şerefler Neşǐrǐ / Kazan1908Hikâye
Onıtılgan Cinayet, Yaki Ütkennǐ İske TöşǐrüBoraderan Kerimovlar / Kazan1909Hikâye
ŞigırlerŞerefler Neşǐrǐ / Kazan1909Şiir
Yarlılar, Yeki Öydeş Xatın: XikeyeBoraderan Kerimovlar / Kazan1909Hikâye
Zayatülek Bǐlen Susılu: Başkort Xikeyesǐnnen.Kerimov-Xöseinov neşǐrǐ / Ufa1910Hikâye
Kızlarga Maxsus Milli Şigırler.Kerimov-Xöseinov Şirketǐ neşǐrǐ / Ufa1910Şiir
Te'esoratım: ŞigırlerŞerǐk Tipografiyesǐ / Ufa1910Şiir
Edem Ve İblis: Poema.Kerimov-Xöseinov Şirketǐ neşǐrǐ / Ufa1910Şiir
İsepsǐz Baylık: XikeyeKerimov-Xöseinov Şirketǐ neşǐrǐ / Ufa1911Hikâye
Xemitnǐň Xeyetǐ, Yaxüd Leyle ve Xeyetım: Xikeye.Kerimov-Xöseinov neşǐrǐ / Ufa1911Hikâye
Mexebbet Xatları: Xikeye.Kerimov-Xöseinov Şirketǐ neşǐrǐ / Ufa1912Hikâye
Xezret Resül ve Dürt Xelife.Çulpan Kitapxanesǐ Neşǐrǐ / Ufa1912Hikâye
Emsal.Ömit Tipografiyesǐ / Kazan1913Şiir
Yeş Gömǐrǐm: Şigırler. 3nçǐ Basma.Sabax Kitapxanesǐ Neşǐrǐ / Kazan1913Şiir
Kızıl Bayrak: ŞigırlerŞerǐk Matbagası / Ufa1917Şiir
Soldat Xatını Xemide: Xikeye.Veresei Xöseyniye Kötepxanesǐ Neşǐrǐ / Ufa1917Hikâye
Kır Kazı: Balalar Öçǐn Xikeye.- / Ufa1920Hikâye
Altın Çeç: Xikeye- / Kazan1921Hikâye
Yalçı: Xikeye.3-çǐ Sovǐt Matbagası / Ufa1921Hikâye
Şagıydǐň Altın Priiskǐhǐnde: Xikeye. – 2-çǐ basmaBaşgiz / Ufa1932Hikâye
Kara YözzerBaşgiz / Ufa1933Hikâye
Haylanma XikeyelerBaşgiz / Ufa-Kazan1935Hikâye
“Ǐşsǐ” Operahınıň Librettohı.Başgiz / Ufa1935Şiir
İzbrannıyı StixiBaşgosizdat / Ufa1940Şiir
İzbrannoye: Proza, Stixi. Per. s başk./Sost. B.A. Trubitsın.Başk.kn.izd-vo / Ufa1955Derleme
Stupeni Jizni: Povesti. / Per. s başk. А. Borşagskogo.Sov.Rıssiya / Moskova1958Hikâye
Çernolikiye: Povesti. / Per. s başk. А. Borşagovskogo.Başk.kn.izd-vo / Ufa1975Hikâye
Eserler: 4 Tomda. – Казан : Татар. кит. нәшр., 1980–1983.Tatar.kit.neşr. / Kazan1980-1983Derleme
Bu Dünyayı Var Edip Yaşatandır Muhabbet.Bıl Donyanı Totıp Torgan Mexebbet. Çev. A. Kadirov, I. Türkan, A. Akbaş, R. AskerTürksoy Yayınları / Ankara2011Derleme

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1KARKAMER, Mustafa Durmuşd. 1948 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2HÜSEYİN/NAMVERî, Hüseyin Namverîd. 1922 - ö. 2000Doğum YeriGörüntüle
3TABİBÎd. ? - ö. 1833-1840Doğum YeriGörüntüle
4ABDÜLBÂKİ EFENDİd. 1880 - ö. 1951Doğum YılıGörüntüle
5SANDRO KAVRELİŞVİLİd. 1880 - ö. 1971Doğum YılıGörüntüle
6Muhiddin Raif Yengind. 1880 - ö. 30 Aralık 1955Doğum YılıGörüntüle
7Ömer Lütfi Fikrid. 1872 - ö. 7 Ekim 1934Ölüm YılıGörüntüle
8Cenap Şahabettind. 2 Nisan 1871 - ö. 13 Şubat 1934Ölüm YılıGörüntüle
9Cəfər Cabbarlıd. 22 Mart 1899 - ö. 31 Aralık 1934Ölüm YılıGörüntüle
10Adil İzcid. 16 Şubat 1954 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Alemdar Dinçd. 1 Ocak 1955 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Eyüp Ekincid. 10 Ağustos 1973 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Nimetullah Hafızd. 1939 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Ebeydulla İbrahimd. 1951 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Marsel Garipovd. 1 Mayıs 1946 - ö. -Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MECİT TEKEd. 1960 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17GÂFÛRÎ, Bahşı-zâde Gafûrî Çelebid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18GAFÛRÎ, Şeyh Mahmud Gafûrî Efendid. ? - ö. 1667-68Madde AdıGörüntüle