MEHMED, Bostân-zâde Mehmed Efendi bin Mustafâ Efendi bin Bostân Efendi bin Tireli Mehmed Efendi

(d. 1535-36/942 - ö. 1 Nisan 1598/24 Şaban 1006)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Eski Uygur)

Kânûnî Sultân Süleymân (sal. 1520-1566) dönemi âlimlerinden Tireli Bostân Mustafâ Efendi’nin oğludur. 942/1535-36 yılında İstanbul’da doğdu. Semâniye medreselerinde Arap-zâde Efendi’den dersler aldı. Daha sonra devrin önemli âlimlerinden Gül Hoca Çelebi’nin hizmetine girdi. 963/1555-56 yılında mülâzim oldu. 966/1558-59’da Hubbâ Mollası yerine 40 akçe ile Eski İbrâhîm Paşa Medresesi’ne müderris oldu. Bir müddet çeşitli medreselerde çalıştıktan sonra 976/1568-69 yılında Sahn-ı Semân medreselerine atandı. Zilkade 977/Nisan-Mayıs 1570’te Sultân Selîm Medresesi’ne nakledildi. Cemaziyelahir 978/Ekim-Kasım 1570 tarihinde Süleymâniye medreselerine tayin edildi. Safer 980/Haziran-Temmuz 1572’de Edirne Selîmiye Medresesi’ne nakledildi. Safer 981/Haziran 1573’te Şam kadısı oldu. 4 Recep 983/9 Ekim 1575 tarihinde Bursa kadılığına atandı. Kısa bir süre sonra Edirne kadısı oldu. Şaban 984/Ekim-Kasım 1576’da İstanbul kadılığına atandı. Şaban 985/Ekim-Kasım 1577’de Çivi-zâde Efendi yerine Anadolu kazaskerliğine tayin edildi. Rebiülahir 988/Mayıs-Haziran 1580 tarihinde Nakîb Efendi yerine Rumeli kazaskeri oldu. Safer 989/Mart-Nisan 1581’de bu görevden azledildi. Rebiülevvel 991/Mart-Nisan 1583’te Kahire kadılığına atandı. Ramazan 994/Ağustos-Eylül 1586’da bu görevinden kendi isteğiyle ayrıldı. Rebiülevvel 995/Şubat-Mart 1587’de ikinci kez Rumeli kazaskerliğine tayin edildi. Cemaziyelevvel 997/Mart-Nisan 1589 tarihinde Şeyhî Efendi yerine şeyhülislâm oldu. Recep 1000/Nisan-Mayıs 1592’de azledildi. Bazı kaynaklar Bostân-zâde Mehmed Efendi’nin, devrin meşhur şairi Bâkî ile aralarında çıkan bir tartışmadan dolayı, bazı kaynaklar da şeyhülislamların ders vermek zorunda olduğu Bâyezîd Medresesi’ndeki derslere gitmemesi dolayısıyla azledildiğini ileri sürmektedir (İpşirli 1992: 311; Eliaçık 2012: 40). Safer 1001/Kasım-Aralık 1592’de üçüncü kez Rumeli kazaskerliğine getirildi. Şevval 1001/Temmuz 1593’te Zekeriyyâ Efendi’nin vefatı üzerine yeniden şeyhülislâmlığa atandı. 24 Şaban 1006/1 Nisan 1598 tarihinde vefat etti. Şehzâde Camii avlusunda medfundur.

Osmanlı devlet geleneğinde azledildikten sonra ikinci kez şeyhülislâmlığa getirilen ilk isim Bostân-zâde Mehmed Efendi oldu. Özellikle III. Mehmed’in (sal. 1595-1603) büyük takdirini kazandı. Mübarek gecelerde minarelerde kandil yakılması âdeti onun zamanında başladı. Şeyhülislâmlara düzenli olarak belirli miktarda arpalık verilmesi de ilk kez onun döneminde gerçekleşti. III. Mehmed, Bostân-zâde Mehmed Efendi’ye otuz mülâzemet kontenjanı tanınmış, daha sonra bu uygulama şeyhülislâmlar için bir gelenek haline gelmiştir. Döneminin siyasetiyle yakından ilgilenen Mehmed Efendi başta Hoca Saâdeddîn Efendi olmak üzere birçok tanınmış şahsiyetle ihtilâfa düştü. Türkçe ve Arapça şiirleri olan Mehmed Efendi’nin dilinde tutukluk vardı. Kanunî için yazdığı mersiye çok beğenildi. Bazı fetvalarını manzum olarak kaleme aldı. İhyâ’ü Ulûmi’d-dîn’i Yenâbi’u’l-yakîn fî-İhyâ’i Ulûmi’d-dîn adıyla tercüme etti. Ayrıca Mülteka’l-ebhûr’a şerhi vardır.

Kaynakça

Akbayar, Nuri (hzl.) (1996). Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî. C.3. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Eliaçık, Muhittin (2012). “Şeyhülislam Bostanzade Mehmed Efendi ve Nazmen Verilmiş Fetvâları”. Turkish Studies, İnternational Periodical for The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 7/4: 35-50.

İpşirli, Mehmet (1992). “Bostanzâde Mehmed Efendi”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yay.

Kazancıgil, Ratip (hzl.) (1996). Abdurrahman Hıbrî, Enîsü’l-Müsâmirîn, Edirne Tarihi (1360-1650). Edirne: Türk Kütüphaneciler Derneği Edirne Şubesi Yay.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Nail Tuman, Tuhfe-i Nâ’ilî. Ankara: Bizim Büro Yay.

Tatçı, Mustafa (hzl.) (2003). Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri I-II-III. Ankara: Bizim Büro Yay. 

Özcan, Abdülkadir (hzl.) (1989). Şakâyık-ı Nu’mâniyye ve Zeylleri, Nev’î-zâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakâyık fî Tekmileti’ş-Şakâyık. İstanbul: Çağrı Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. TUNCAY BÜLBÜL
Yayın Tarihi: 05.11.2014

Eserlerinden Örnekler

İdersem vech-i yâri mâha teşbîh

İder erbâb-ı irfân anı tevcîh

Nazar kılsa dehân-ı yâre bülbül

Didi gonce içün fîhi mâ fîh 

Özcan, Abdülkadir (hzl.) (1989). Şakâyık-ı Nu’mâniyye ve Zeylleri, Nev’î-zâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakâyık fî Tekmileti’ş-Şakâyık. İstanbul: Çağrı Yay. 412. 


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Abdullah Zühtüd. 1869 - ö. 29 Mayıs 1925Doğum YeriGörüntüle
2RA'UF, Mehmed Ra'uf Bey, İstanbullud. 1881 - ö. 1918Doğum YeriGörüntüle
3Karakoyunlu, Yılmazd. 26 Nisan 1936 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Abdullah Zühtüd. 1869 - ö. 29 Mayıs 1925Doğum YılıGörüntüle
5RA'UF, Mehmed Ra'uf Bey, İstanbullud. 1881 - ö. 1918Doğum YılıGörüntüle
6Karakoyunlu, Yılmazd. 26 Nisan 1936 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7Abdullah Zühtüd. 1869 - ö. 29 Mayıs 1925Ölüm YılıGörüntüle
8RA'UF, Mehmed Ra'uf Bey, İstanbullud. 1881 - ö. 1918Ölüm YılıGörüntüle
9Karakoyunlu, Yılmazd. 26 Nisan 1936 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
10Abdullah Zühtüd. 1869 - ö. 29 Mayıs 1925MeslekGörüntüle
11RA'UF, Mehmed Ra'uf Bey, İstanbullud. 1881 - ö. 1918MeslekGörüntüle
12Karakoyunlu, Yılmazd. 26 Nisan 1936 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Abdullah Zühtüd. 1869 - ö. 29 Mayıs 1925Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14RA'UF, Mehmed Ra'uf Bey, İstanbullud. 1881 - ö. 1918Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Karakoyunlu, Yılmazd. 26 Nisan 1936 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Abdullah Zühtüd. 1869 - ö. 29 Mayıs 1925Madde AdıGörüntüle
17RA'UF, Mehmed Ra'uf Bey, İstanbullud. 1881 - ö. 1918Madde AdıGörüntüle
18Karakoyunlu, Yılmazd. 26 Nisan 1936 - ö. ?Madde AdıGörüntüle