MEHMED, Sokullu Mehmed Paşa

(d. 1505/910 - ö. 12 Ekim 1579/8 Şa’bân 987)
divan şairi, sadrazam
(Divan/Yazılı Edebiyat / 17. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Hristiyan adı Bayo (Bayiça) iken devşirildikten sonra Mehmed adını almıştır. Sokullu, Tavîl Mehmed Paşa sanlarıyla da tanındı (Kurnaz 2001: II/915; Ahmed Rif’at 2004: VI/200). 918/1512 yılında Bosna’nın Çelebi Pazarı kazasına bağlı Sokoloviç (Sokul) köyünde doğdu.

İlk eğitimini Bosna’da Mileşeva Manastırı’nda rahip olan dayısından aldı. Burada papaz yardımcı olarak çalıştı. On sekiz yaşlarındayken zekâsı ve çalışkanlığıyla Bosna’dan devşirme toplamakla görevlendirilen Yayabaşı Yeşilce Mehmed Bey’in dikkatini çekmiştir. Mehmed Bey, onu devşirme olarak almak için uzun süre ailesini iknaya çalışmış, sonunda başarmıştır. Öyle ki bu mücadelenin sonunda şu beyti söylediği rivayet edilir: “‘Adû-yı zâg elinden bir tezerv-i şîve-kâr aldum/Dahi ben şâh-bâz-ı ‘aşk olaldan bir şikâr aldum” Yeşilce Mehmed Bey, Sokullu’yla birlikte kırk kadar devşirmeyi Edirne’ye getirmiştir.

Sokullu, Edirne sarayında bir süre eğitim aldıktan sonra İstanbul Topkapı Sarayı’na alındı. Buradayken önce rikabdârlık, çuhadârlık, silahdârlık ve çaşnigîrbaşı görevlerinde bulundu (Abdurrahman Şeref 1914: 260-262). 948/1541’de büyük kapıcıbaşı, 953/1546’da kapudan-ı derya oldu. Temeşvar’ın fethinde gösterdiği başarılarla dikkatleri üzerine çekti (Alî Seydî 1327: 12). Trablusgarb’ın fethinde bulundu. 24 Rebîülevvel 956/22 Nisan 1549’da Rumeli Beylerbeyliğine atandıktan sonra Erdel Seferi’nde serdar olarak görevlendirildi. Ardından Nahcivan Seferi’ne katıldı. Başarılarından dolayı 13 Zilka’de 962/29 Eylül 1555’te üçüncü vezirliğe getirildi.

Kânûnî’nin şehzadeleri Selîm ile Bâyezîd arasındaki mücadelede Selim’in yanında bulundu. 969/1561 yılında Şehzâde Selim’in kızı İsmihan Sultan’la evlenerek saraydaki konumunu daha da güçlendirdi. Aynı yıl ikinci vezir, 30 Zilka’de 972/29 Haziran 1565’te Hersekli Semiz Alî Paşa’nın ölümü üzerine sadrazamlığa yükseldi. Kânûnî Sultan Süleymân’ın rahatsızlığı sebebiyle Sigetvar seferinde orduyu yönetti. Sefer sırasında vefat eden Kânûnî’nin ölümünü gizleyerek asker arasında karışıklık çıkmasını önlemiş, Şehzâde Selîm’e haber göndererek onun tahta çıkmasını sağlamıştır (Alî Seydî 1327: 13-14; Afyoncu 2009: 37/356). Kânûnî’den sonra onun kadar dirayetli ve muktedir olmayan II. Selim ve III. Murad dönemlerinde Osmanlı Devleti’nin en kuvvetli idarecisi oldu. Sadrazamlık görevini 15 yıl süreyle başarıyla yerine getirdi. 20 Şa’bân 987/12 Ekim 1579 yılında meczûb bir derviş tarafından şehit edildi (Ahmed Rif’at 2004: VI/200). Tayyar-zâde Atâ, bu olayın 987 yılının Ramazan ayında gerçekleştiğini söylemektedir (Arslan 2010: II/39). Ölümüne “Hükm-i Hak ile oldu şehîd Mehemmed Paşa” mısrasıyla tarih düşürülmüştür (Arslan 2013: 77). Eyüp Sultan Türbesi yakınlarında kendi adıyla anılan türbede medfûndur (Şemseddîn Sâmî 1996: VI/4195-4196).

Sokullu Mehmed Paşa; kaynaklarda uzun boylu, gayet güzel yüzlü, gür sakallı birisi olarak tasvir edilir (Alî Seydi 1327: 19). Âlim, fâzıl, âdil, ulemâya saygılı ve kanaatkâr bir kişiliğe sahip olan Paşa, uzun süre sadrazamlığı esnasında birçok hayır eseri inşa ettirmiştir. Azapkapı Cami, Kadırga’da cami, medrese, çeşme ve zâviyeden oluşan külliye; Eyüp’te medrese, dârülkurrâ, çeşme ve türbeden meydana gelen külliye; Lüleburgaz’da inşa ettirdiği cami, medrese, sıbyan mektebi, arasta, kervansaray, çifte hamam, imaret ve köprüden oluşan külliye; Havsa ve Antakya’da yaptırmış olduğu külliyeler hayratlarından bazılarıdır (Afyoncu 2009: 37/357).

Kendisinden bahseden kaynaklarda, şiirlerine dair herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Sadece Tayyar-zâde’nin Târîh-i Enderûn’unda bir müfredi bulunmaktadır.

Kaynakça

Abdurrahman Şeref (1330). “Sokullu Mehmed Paşa’nın Evâil-i Ahvâli ve Âilesi Hakkın Bazı Ma’lûmât-Cevâhirü’l-Menâkıb”. Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası, Cilt: V. Sayı: 29. 257-265.

Afyoncu, Erhan (2009) “Sokullu Mehmed Paşa”. İslam Ansiklopedisi. Cilt: 37. İstanbul: TDV Yay. 354-357.

Ahmed Rif’at (2004). Lügât-ı Târîhiyye ve Coğrafiyye. Cilt: VI. (tıpkıbasım). Ankara: Keygar Neşriyat.

Ali Seydî Bey (1327). Sokullu Mehmed Paşa. İstanbul: Kanâat Matbaası.

Arslan, Mehmet (hzl.) (2010). Tayyâr-zâde Atâ Osmanlı Saray Tarihi Târîh-i Enderûn. Cilt: II, IV. İstanbul: Kitabevi Yay.

Arslan, Mehmet (hzl.) (2013). Osmanlı Sadrazamları Hadikatü’l-Vüzerâ ve Zeylleri. İstanbul: Kitabevi Yay.

Kurnaz, Cemal, M. Tatcı (hzl.) (2001). Mehmet Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî. Cilt:II, Ankara: Bizim Büro Yay.

Mehmed Süreyyâ. (1311). Sicill-i Osmânî. Cilt: IV, İstanbul: Matba’a-i Âmire.

Şemdeddîn Sâmî (1996). Kâmûsu’l-A’lâm. Cilt: VI. (tıpkıbasım). Ankara: Kaşgar Neşriyat.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HAKAN YEKBAŞ
Yayın Tarihi: 07.03.2014

Eserlerinden Örnekler

Agardı mûy-ı ser sevdâ-yı câha kalmadı hâhiş

Kapandı ser-te-ser râh-ı emel kühsârı kar aldı

Arslan, Mehmet (hzl.) (2010). Tayyâr-zâde Atâ Osmanlı Saray Tarihi Târîh-i Enderûn. Cilt: IV. İstanbul: Kitabevi Yay. 220.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1SİNÂNÎ, Arslan Paşad. ? - ö. 1566Doğum YeriGörüntüle
2İLHÂMÎ, Abdulvehhâbd. ? - ö. 1821Doğum YeriGörüntüle
3TAB'Îd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4RÛHÎ, Zenbilli Ali Efendi-zâde Fâzıl Rûhî Çelebid. 1505-06 - ö. 1521-22Doğum YılıGörüntüle
5SÂLİH ÇELEBİ, Celâl-zâded. 1504-1505 - ö. 1565Doğum YılıGörüntüle
6SOKULLU MEHMED PAŞAd. 1505 - ö. 12 Ekim 1579Doğum YılıGörüntüle
7ABDURRAHMAN, Saçlı Emirzâde Abdurrahman Alemşah Efendid. ? - ö. 1579Ölüm YılıGörüntüle
8SOKULLU MEHMED PAŞAd. 1505 - ö. 12 Ekim 1579Ölüm YılıGörüntüle
9RIZÂYÎ, Baba Çelebid. ? - ö. 1579Ölüm YılıGörüntüle
10ADNÎ, Mahmûd Paşad. ? - ö. 1474MeslekGörüntüle
11NİŞÂNÎ, Karamanî Mehmed Paşad. ? - ö. 3 Mayıs 1481MeslekGörüntüle
12SOKULLU MEHMED PAŞAd. 1505 - ö. 12 Ekim 1579MeslekGörüntüle
13DERVÎŞ, Hacı Dervîşd. ? - ö. 1630/1631'de hayattaAlan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14MAZLÛMd. ? - ö. 1661-62Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15ABÎRÎ, Feyzullâh, Feyzullâh el-Mevlevî, Feyzullâh Abîrî Deded. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MUHLİS ÇELEBİd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17FERDÎ, Seyyid Ferdî Çelebid. ? - ö. 1713Madde AdıGörüntüle
18HİLMÎ, Feyzî-zâde Hilmî Efendid. 1810? - ö. 1854Madde AdıGörüntüle