Mehmet Ali Tevfik

(d. 1901 / ö. 4 Mayıs 1937)
Şair, Öğretmen
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Doğu Türkistan’ın Atuş ilçesi Boyamet kasabasında doğdu. Tevfik, ilkokul çağında Boyamet’te dinî eğitim aldı. Baskılar sonucu gittiği Moskova’dan İstanbul’a geçti. İstanbul'da hizmetli olarak girdiği bir öğretmen yetiştirme okulunda bir çok ders alarak kendisini geliştirdi (Kaşgarlı 2014: 166-169-170). 1933’te Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti kurulduktan sonra memleketine döndü. Atuş’tan başlayarak çok sayıda okul açılmasına vesile oldu ve bu okullara öğretmen yetiştirdi. Zamanla onun Atuş'ta başlattığı bu aydınlatma faaliyetleri her yeri sardı. 1934’te Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, Çin yönetimince ortadan kaldırıldı. Ancak Mehmet Ali Tevfik ülkesinde kalmayı tercih etti. 4 Mayıs 1937 tarihinde, Çinli genel vali Sheng Shi-cai, Mehmet Ali Tevfik'in de içinde bulunduğu Uygur aydınlarını kurşuna dizerek ateşe verdi.

İbrahim Alp Tekin’ın hazırladığı, Memtili Ependi Şe’irliri adlı kitapta şairin 63 şiiri vardır. Aralarındaki Úutuluş Yolida başlıklı şiir, Doğu Türkistan Cumhuriyeti’nin “İstiklal Marşı” olarak kabul edilmiştir (Alptekin 2000: 83). Bu şiir kitabındaki şiirler, Çağatay Uygurcasından Yeni Uygurcaya geçiş dönemindeki dil özelliklerini yansıtması bakımından önemlidir. Şiirlerde ayrıca Kıpçak Türkçesindeki şekli ile kullanılan sözcükler de bulunmaktadır (Kaşgarlı 2014: 184).

Şairin öğrencilerinden Mehmet Salih Artuş’un temin ettiği on yedi şiiri vardır. Ancak sözü edilen şiirlerden bazılarının şaire ait olmadığı tespit edilmiştir. Bu şiirlerde Türkiye Türkçesinin etkileri görülmektedir. Bu şiirler içinde Ordumiz başlıklı şiir, Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin "millî marşı" olarak kaydedilmiştir (Kaşgarlı, Garetullah ve Ezizi 2005: 23).

Mehmet Ali Tevfik, şiirlerinde vatan sevgisini işlemiş ve onları besteleyerek çocuklara öğretirken şairlik yeteneğini eğitimle yoğurmuştur. Şairin birçok şiiri bestelenerek öğrencilere öğretildiğinden ve Doğu Türkistan’ın farklı bölgelerinde yaygınlaştığından, şiirlerin varyantları ortaya çıkmıştır. Tevfik'in şiirleri, Yeni Uygurca yazı dilinin bir örneği olmakla beraber, Çağatayca, Türkiye Türkçesi, Atuş Ağzı dil özelliklerini de barındırmaktadır.

Kaynakça

Alptekin, İbrahim (Haz.) (2000). Memtili Ependi Şe’irleri, Urumçi: Şinciang Halk Neşriyatı.

Kaşgarlı, Raile Abdülvahit (2014). "Çağdaş Uygur Şairlerinden Memtili Tevfik Efendi'nin Hayatı ve Eserleri", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C.49, Sayı 49, s.165-194.

Kaşgarlı, S. Mahmut, Gayretullah, Hızırbek, Ezizi, Erkin (2005). Doğu Türkistan Cumhuriyeti Devlet Anayasası, İstanbul: Enes Ofset Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. UĞUR ALTUNDAŞ
Yayın Tarihi: 19.11.2018
Güncelleme Tarihi: 07.11.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Memtili Ependi Şe’irliriŞinjiang Halk Neşriyatı / Urumçi2000Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Ulugbet Esdevletd. 29 Nisan 1954 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2CEMÎLÎd. 1465-66 - ö. 1543-44Doğum YeriGörüntüle
3Şakarim Kudayberdiulıd. 1858 - ö. 3 Ekim 1931Doğum YeriGörüntüle
4RÜSTEM HELİLOVd. 1901 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5DEMİRCİ, Elekber Pâkzâd Heddadd. 1901 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6GÖYÇELİ/BEHMEN GÖYÇELİ, Behmen Göyçeli Garayevd. 1901 - ö. 13.11.1976Doğum YılıGörüntüle
7ARAP BİLÂL, Bilâld. 1872 - ö. 1937Ölüm YılıGörüntüle
8BİLAL, Bilal Mustafaoğlu Mikayılovd. 12.03.1872 - ö. 26.11.1937Ölüm YılıGörüntüle
9ŞİRVANLI BİLALd. 1872 - ö. 1937/1938?Ölüm YılıGörüntüle
10Dimitri Kihayoglud. 1963 - ö. ?MeslekGörüntüle
11İhsan Denizd. 8 Nisan 1960 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Mehmet Akif Günerid. 02 Nisan 1943 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Mustafa Karahasand. 14 Temmuz 1920 - ö. 11 Mart 2002Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Seyhan Yakupid. 1978 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Mustafa Bayramalid. 1938 - ö. 2018Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16TEVFÎK, Mehmed Tevfîk Bey, Babad. 1836 - ö. 1896Madde AdıGörüntüle
17ZEFİL NECMİ (KÜÇÜK ÂŞIK), Mehmetd. 1870 - ö. 1933Madde AdıGörüntüle
18KARACEMİRLİ KASIM, Kasım Hacı Ali Oğlud. 1840 - ö. 1916Madde AdıGörüntüle