Mehmet Rıfat Manastırlı

?
(d. 1851 / ö. 1907)
Subay, Öğretmen, Tiyatro yazarı, Yayımcı
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Mehmet Rıfat 1851’de bugün Kuzey Makedonya sınırları içerisinde bulunan Manastır’da dünyaya gelmiştir. Atina muhacirlerinden alay kâtibi Râşid Efendi’nin oğludur. Babasının asker oluşunun ve çocukluk yıllarında çıkan 1853-1856 Kırım Savaşı neticesi, bölgedeki askerî hareketliliğin onun da askerlik mesleğini seçmesinde etkili olduğu söylenebilir. 1872’de Harbiye Mektebi’ni tamamlayan Mehmet Rıfat Bey, aynı kurumda kurmay yüzbaşı olarak muallimliğe başlamış, bir süre sonra da kolağalığına terfi etmiştir (İnal 2002: 4/1922). Asker bir yazar olduğu için kalem ve kılıç sahibi bir muharrir (Bursalı Mehmet Tahir 1972: 2/331) olarak bilinen Mehmet Rıfat Bey, yakın arkadaşı Hasan Bedreddin Bey’le vazifelerinde gösterdikleri gayret ve liyakat nedeniyle özellikle Askerî Mektepler Nâzırı Süleyman Paşa’nın teveccühünü kazanmıştır. Hatta Süleyman Paşa tarafından 30 Mayıs 1876’da, Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesi için Dolmabahçe Sarayı’nı kuşatmakla görevli Harbiye Mektebi öğrencilerinden oluşan taburun başına getirilmiştir (Akşin 2000: 151; İnal 2002: 4/1922).

Daha sonra binbaşılığa yükselen Mehmet Rıfat, 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı’nın başlamasıyla edebî çalışmalarına ve öğretmenliğe ara vererek savaşa katılmış, Kars müdafaası esnasında Ruslara esir düşmüş, savaşın akabinde İstanbul’a dönünce de Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesinde aktif rol oynadığı için İstanbul dışına gönderilmiş, önce Şam’a, sonra da Halep’e kaymakam olarak atanmıştır (Bozdoğan 2001: 20,25). Son görev yeri olan Halep’te 1907’de vefat etmiştir.

Manastırlı Mehmet Rıfat’ın tiyatrodan tarihe, retorikten dil bilgisine, matematikten mimarlığa kadar geniş bir alana yayılan telif ve çeviri yüz civarında eseri bulunmaktadır. Namık Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem gibi devrin önemli şahsiyetleriyle yakın ilişkiler kurmuş; kendinden sonra gelen Halit Ziya Uşaklıgil, Ahmet Rasim gibi yazar ve şairleri bazı yönleriyle etkilemiştir (Tamkoç 2013: 16).

Mehmet Rıfat’ın edebiyat ve yayın hayatına atılmasında Namık Kemal’in büyük etkisi olmuştur. Yayın hayatına İbret gazetesinde “Bir Asker” takma adıyla veya kendi ismiyle yazılar yazarak başlayan Mehmet Rıfat, Harbiye Mektebi’ndeki görevi esnasında askerî bilgilerin yanı sıra millî duyguların güçlenmesine de katkıda bulunmak için Çanta dergisini çıkarmış, bundan dolayı kendisinden bir ara “Çanta müellifi” olarak da söz edilmiştir (Kahraman 2003: 520).

Manastırlı Mehmet Rıfat’ın özellikle tiyatro türünde verdiği eserlerde Namık Kemal etkisi açıkça görülmektedir. Görenek adlı eserinin giriş kısmında tiyatroyu "eğlencelerin en edibânesi ve hikâyâtın en faydalısı" olarak tarif etmesi (Bozdoğan 2001: 49), Ya Gazi Ya Şehit adlı oyununda Vatan Yahut Silistre'yi hatırlatan unsurların mevcudiyeti, bu tesirin neticesiyledir.

Bir töre komedisi olan Görenek'te toplumun gelenek olarak adlandırıldığı bazı faydasız geleneklerin zararları (And 1972: 396), Ya Gazi Ya Şehit'te Osmanlılık ve İslam birliği için yurtseverlik duygusuyla vatan uğruna canını verme teması (And 1972: 313), Pakdamen’de Recaizade Mahmut Ekrem’in Afife Anjelik eserinde olduğu gibi eşinin yokluğunda iffetini korumak zorunda olan bir kadının dramı ve toplumun ona karşı olumsuz tavırlarını eleştirilmesi, Hüsrev ü Şirin’de klasik edebiyatın en meşhur mesnevi konularından birindeki aşk hikayesi ele alınmıştır. Ayrıca Mehmet Rıfat, Hasan Bedreddin’le kaleme aldığı 7, tercüme ettiği 8 eseri Temaşa adlı iki ciltlik bir külliyatta toplayarak yayımlamıştır.

Tiyatrolarında ele aldığı gerek aşk gerekse vatan sevgisi temalarına “Sadakat” ve “Gönüllü” gibi hikâyelerinde de yer veren Mehmet Rıfat, “Hikâyât-ı Müntahabe”de ve diğer emsal türdeki eserlerinde de insan dışı varlıklar çevresinde çocukların değerler eğitimine katkı sağlayacak konular işlemiştir (Uğurlu 2015: 12).

1290-1291 yılları arasında ancak beş cüz olarak yayımlayabildiği Çanta dergisinde de Mehmet Rıfat, dünya görüşünü, din, devlet ve millet mefhumlarına bakış açısını; İslâmcılık, Osmanlıcılık ve Türkçülük anlayışlarını nasıl sentez hâlinde benimsemiş olduğunu açıkça ifade etmiş, topluma bu hususta farklı bir bakış açısı kazandırmaya çalışmıştır (Bozdoğan 32).

Edebiyatın teknik bilgilerinin öğretilmesi amacıyla kaleme alınan Mecamiü’l-Edeb ise Mehmet Rıfat’ın en önemli eserlerinden biridir. On cilt olarak hazırlanan eser “Usul-i Fesahat, İlm-i Maâni, İlm-i Beyân, İlm-i Bedi, İlm-i Aruz, İlm-i Kafiye, Aksâm-ı Şi’r, Ahvâl-i Tahrir, Usûl-i Kitâbet ve Hitâbet, Usûl-i Tenkid” adlarını taşıyan on bölümden oluşturulmuş bir edebiyat bilgi ve teori kitabıdır (Onur 2007: 424). Bu çalışma, Recaizade Mahmut Ekrem’in pek çok farklı edebî eserden örneklerle açıklanan kavramlarla edebî metinlerin çözümlenmesine dair modern bir yöntem kullanılmış Talim-i Edebiyat’ından sonra en çok bilinen retorik kitaplarından biri olarak kabul edilmiştir.

Sadece edebiyat değil dilbilgisi üzerine eserler de kaleme alan Mehmet Rıfat'ın bu alandaki eserleri Mükemmel Osmanlı Sarfı, Külliyât-ı Kâvâid-i Osmâniyye, Mufassal Navh-i Osmânî ve Hâce-i Lisân-ı Osmânî'dir

Dinî konularda da engin bilgilere sahip olan yazar, Tuhfetü'l-İslâm ve Manzum İlm-i Hâl gibi eserler kaleme almış; Kur’an’ı Kerîm’de başta Hz. Muhammed olmak üzere adı geçen peygamberlerin kıssalarını kaleme almış (Güngör 2018: 25), dinî bilgileri halkın anlayacağı tarzda şiirle ifade etmiştir.

Tüm bu çalışmalarının yanında mesleği olan askerlik hakkında Delâil-i Askeriyye, Kavâid-i Esâsiyye-i Harbiyye; mimarlık ve matematikle ilgili Fenn-i Mi'mârî, Hendese-i Hattiyye ve tabiat ve bahçecilikle ilgili Menâkıb-ı Tabîiyyat gibi eserleri de vardır. Hatta Kamûsu'l Bedâyi adıyla bir genel kültür ansiklopedisi kaleme almaya başlamış ve Malumat dergisinde tefrika etmişse de tamamlayamamıştır (Bozdoğan 2001: 317).

Yayımladığı eserlerinin yanında farklı sebeplerle yayımlayamadığı pek çok eserin de müellifi olan Mehmet Rıfat’ın, yayımlama imkânı bulamadığı eserleri içinde şiirleri de vardır. Kendisi bir divançe tertip etmiş; gazel, şarkı, kıt’a gibi nazım şekilleriyle tarih, mersiye, hicviye gibi nazım türlerinde şiirler kaleme almışsa (İnal 2002: 4/1924) da bu nüshanın bugünkü akıbeti bilinmemektedir.

Kaynakça

Akşin, Sina (2000). Siyasal Tarih (1789-1908). Türkiye Tarihi 3 Osmanlı Devleti 1600-1908. (Ed. Sina Akşin). İstanbul: Cem Yayınları.

And, Metin (1972). Tanzimat ve İstibdad dönemi Türk Tiyatrosu 1839-1908. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Bozdoğan, Ahmet (2001). Manastırlı Mehmet Rıfat ve Eserleri Üzerine Bir İnceleme. Yayımlanmamış Doktora Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.

Bozdoğan, Ahmet (2002). Manastırlı Mehmet Rıfat’ın Dünya Görüşünün Aynası – Çanta, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6/1, 31-39.

Bursalı Mehmet Tahir (1972). Osmanlı Müellifleri. (Haz. A. Fikri Yavuz, İsmail Özen). İstanbul: Meral Yayınevi.

Güngör, Zeynep (2015). Manastır’lı Mehmet Rıfat’ın Tuhfetü’l-İslam’ı (İnceleme-Metin). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bartın: Bartın Üniversitesi.

İnal, İbnülemin Mahmud Kemal (2002). Son Asır Türk Şairleri (Haz. İbrahim Baştuğ). Cilt 4. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.

Kahraman, Âlim (2003). Mehmed Rifat Manastırlı, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt 28. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 519-520.

Onur, Esra (2007). Manastırlı Mehmet Rıfat’ın “Mecâmiü’l-Edeb” Adlı Eserinin Fesahat Kısmı, Turkish Studies / Türkoloji Araştırmaları, 2/3, 418-427.

Tamkoç, Ferhat (2013). Manastırlı Mehmet Rıfat Mükemmel Osmanlı Sarfı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Uğurlu, Yavuz Selim (2015). Manastır’lı Mehmet Rıfat’ın Hikâyât-ı Müntahabe Adlı Eseri ve Tahlili. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ordu: Ordu Üniversitesi.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ LOKMAN TAŞKESENLİOĞLU
Yayın Tarihi: 09.04.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Görenek- / -1290Tiyatro
Ya Gazi Ya Şehit- / İstanbul1290Tiyatro
SadakatZartaryan Matbaası / İstanbul1290Hikâye
Hükm-i DilŞark Matbaası / İstanbul1291Tiyatro
PakdamenZartaryan Matbaası / İstanbul1291Tiyatro
Hikayat-ı MüntahabeMatbaa-yı Amire / İstanbul1291Masal
Hüsrev ü Şirin- / -1292Tiyatro
TemaşaC.1 Kırkambar Matbaası, C.2. Mihran Matbaacı / İstanbul1292, 1296Tiyatro
Usul-i BedayiMihran Matbaası / İstanbul1302Araştırma
Külliyat-ı Kavaid-i OsmaniyeMahmut Bey Matbaası / İstanbul1303Araştırma
HaneMihran Matbaası / İstanbul1303Araştırma
Menakıb-ı TabiiyatMihran Matbaası / İstanbul1304-1308Araştırma
Kavaid-i İlm-i İnşaKaspar Matbaası / İstanbul1308Araştırma
Mecamiü'l- EdepKaspar Matbaası / İstanbul1308-1317Araştırma
Mufassal Nahv-ı OsmaniKasbar Matbaası / İstanbul1308Araştırma
Tuhfetü'l-İslamSuriye Vilayet Matbaası / Şam1308Araştırma
Tazarruname-i Sinan Paşa'dan Makalat-ı MüntehabeSuriye Vilayet Matbaası / Şam-İnceleme
Mükemmel Osmanlı SarfıKasbar Matbaası / İstanbul1310Araştırma
Hace-i Lisan-ı OsmaniKasbar Matbaası / İstanbul1311Araştırma
Manzum İlm-i Halİstanbul / Mahmut Bey Matbaası1313Araştırma
Gönüllü / Henüz On Altı YaşındaArtin Asaduryan Matbaası / İstanbul1326Hikâye
Cevahir-i Çeharyar ve Emsal-i KibarMatbaa-yı Uhuvvet / Halep1327Masal

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HÂFIZ, Ebûbekird. ? - ö. 1803Doğum YeriGörüntüle
2SİNÂN, Sinan Çelebid. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Fedai, Haridd. 12 Ekim 1930 - ö. 13 Ekim 2017Doğum YeriGörüntüle
4ÂTIF, Kuyucaklı-zâde Mehmed Âtıfd. 1851 - ö. 1898Doğum YılıGörüntüle
5VASFÎ/BERKÎ, Şeyh Ali Vasfîd. 1851 - ö. 1910Doğum YılıGörüntüle
6İSMAİL HAKKI, Bereket-zâded. 1851 - ö. 1918Doğum YılıGörüntüle
7ÇEŞM-İ ÂFETd. ? - ö. 1907Ölüm YılıGörüntüle
8FERDÎ, Rasimd. 1854 - ö. 1907?-1909?Ölüm YılıGörüntüle
9ÇERKEŞÎ, Mehmet Hilmid. 1838 - ö. 1907Ölüm YılıGörüntüle
10Burhanettin S. Akbaşd. 14 Haziran 1965 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Şanal, Abdullahd. 3 Ağustos 1947 - ö. ?MeslekGörüntüle
12İbrahim Halil Akdağd. 30 Mart 1984 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Emine Semiyed. 1864 - ö. 1944Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Ergun, Sadettin Nüzhetd. 1899/1901 - ö. 25 Nisan 1946Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Yalçın, Hüseyin Cahitd. 1875 - ö. 18 Ekim 1957Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MEHMET HİCRANÎ, Mehmet Kasım Ülkerd. 1910 - ö. 20. 07. 1978Madde AdıGörüntüle
17Akozan, Mehmet Sıtkıd. 1890 - ö. 4 Ocak 1948Madde AdıGörüntüle
18GÜLHANÎ, Mehmet Ali Sarıgüld. 22.11.1946 - ö. 04.05.2010Madde AdıGörüntüle