Münir Hayri Egeli

Bayan, Hadiye Sayron
(d. 1899 / ö. 25 Ekim 1970)
Gazeteci, Yazar
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

1899 yılında İstanbul’da dünyaya geldi. Nüfus kayıtlarında ismi Ahmet Münir Egeli’dir.  Ancak o Münir Hayri Egeli olarak tanındı. Darülmualim’den (Erkek Öğretmen Okulu) mezun oldu. 1917- 1918 senesinde Darüşşafaka’da tarih ve resim (el işi) öğretmeni olarak görev yaptı. Mercan Sultanisinde öğretmenlik yaparken kendi deyimiyle “anormal çocuklara mektep açmak” amacıyla “kendi adına” Paris’te Sorbonne Üniversitesinde marazı ruhiyat (Psikopatoloj) okudu. Yurda döndükten sonra 1923 senesinde Matbuat ve İstihbarat Müdüriyetinde memur olarak çalıştı. Bir süre İkinci Meclis inşaatında ve Çankaya Köşkünün yenilenmesinde çalışarak tavan süslemelerini yaptı. 1923-1925 yılları arasında Trabzon Lisesinde 1925 yılında ise Ankara Musiki Muallim Mektebinde Fransızca öğretmenliği yaptı. 1928 yılında Kocaeli Milli Eğitim Müdürü olarak atandı. Münir Hayri Egeli, 1932’de Ankara İsmet Paşa Kız Enstitüsü Müdürlüğüne getirildi. Ankara Halkevi bünyesinde 1932-1934 yılları arasında yaptığı tiyatro ve opera çalışmaları ile tanınır hale geldi. Ankara Halkevinde sahnelenen Sel, O ve Biz operetlerini yazdı. 1933’de kurulması planlanan Milli Temsil Akademisi için Avusturya, Almanya, Çekoslovakya, Macaristan, İtalya ve Yunanistan’a tiyatro konusunda iki ay süren inceleme gezisine gönderildi. Karl Ebert’in karşı çıkmasıyla Egeli’nin Milli Temsil Akademisi ile kuruluş aşamasında ilişiği kesildi. 1934 yılında İran Şahının Türkiye ziyaretinde sahnelenen Özsoy operasının librettosunu yazdı, operanın müziğini Adnan Saygun besteledi. Opera alanında bu ilk girişimin ardından Münir Hayri Egeli, Taş Bebek, Bay Önder ve Bir Ülkü Yolu adlı operaların librettosunu yazdı. Münir Hayri Egeli, Özsoy ve Bay Önder adlı operaların yazım sürecinde Atatürk ile mülaki oldu. Bay Önder operasının metinleri Atatürk tarafından düzeltildi. Münir Hayri Egeli, 1936 yılında Halkevinin çalışmalarını gösteren Halkevinde Halk ve Gençlik adlı bir kısa bir film hazırladı. 1938’de yönetmenliğini yaptığı Doğan Çavuş adlı film yarım kaldı. 1940’lı yıllarda Polis Enstitüsünde öğretmenlik yaptı.

“Amatör bir sanatçı” olarak Mustafa Kemal Atatürk’ün büstünü yaptı. Ayrıca Atatürk’ün bir heykelini de yaptı ancak Atatürk, heykeli “Lenin’e benzediği” gerekçesiyle beğenmedi. 1937’de Ankara’da açılan Uluslararası Kömür Sergisinin düzenlenmesinde çalıştı. Sergide, yaptığı Atatürk ve İnönü rölyeflerini sergiledi. Ayrıca 1936’da, Mimar Sinan portresini çizdi ve madalyonunu tasarladı. Münir Hayri Egeli, 1936 yılında “Küçük Paralar,” “Yeni Ağustos Böcekleri ve Karıncalar” ve “Haftamızı Oynuyoruz” adlı çocuk piyesleri yazdı. Bu piyesler Ankara Halkevinde oynandı.  Milli Kütüphane kataloğuna göre; 1939-1940-1941 yıllarında 19 adet ucuz polisiye romanı İngilizceden çevirdi. 1947 yılından itibaren “Sihirli Saat,” “Alangeyik,” “Eşek Kulaklı Prens,” “Atlı Kız” gibi isimler taşıyan kısa, resimli çocuk masalları yazmaya başladı.

1948 yılında haftada bir Cumartesi çıkan Haftalık Gazete adlı dergiyi çıkardı. 1943-1950 yılları arasında yayınlanan Çocuk Haftası dergisine çocuk masalları yazdı. Ayrıca bu dönemde; Cemal Kutay’ın çıkardığı Millet Dergisi'nde “Eski Bir Atatürkçü” mahlası ile “Bilinmeyen Atatürk’ten Hatıralar” başlığı altında yazılar yazdı.  Bu yazılarda, Atatürk ile ilgili doğruluğu tartışmalı hatıraları ve Atatürk’ün kendi el yazısı ile yazdığı iddia edilen yazıları yayınladı. Demokrat Parti döneminde Ses Tiyatrosunda Egeli’nin yazdığı Fındık Kurdu adlı müzikal oynandı. Büyük bir çoğunluğu 1950’li yılların başında tarihi film furyasında çekilen 7 filmin yönetmenliğini yaptı. Bu filmler içinde bazı kısımları Pakistan’da çekilen Nilgün (1954) ve Ayhan Işık’ın ilk filmi Yavuz Sultan Selim ve Yeniçeri Hasan (1952) vardır. Bu kurmaca filmlerin dışında Atatürk’ün hayatını anlatan “Atatürk Sevgisi” (1954) belgesel filmini hazırladı. 1950’li yıllarda zaman zaman yazmaya devam ettiği resimli çocuk hikâye kitaplarına 1960’lı yıllarda ağırlık verdi. Tacettin Şimşek’e göre, Münir Hayri Egeli 300 dolayında çocuk piyesi ve hikâyesi yazdı. Milli Kütüphane Kataloğunda ise, Egeli’ye ait 57 adet çocuk masalı ve hikâye kitabı olduğu tespit edildi. 

Kaynakça

Boran, Tunç (2020). “Türk Sinema Tarihinden İlgi Çekici Bir İddianın İncelenmesi: Atatürk’ün Film Senaryosu Yazması”. Türk Sinema Tarihine Farklı Bakışlar. Ankara: Detay Yayıncılık,  s.1-40.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: TUNÇ BORAN
Yayın Tarihi: 18.07.2019
Güncelleme Tarihi: 20.02.2021

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Bay Önder : Türk DestanıHalkevi / Ankara1934Tiyatro
Bir Ülkü YoluHalkevi / Ankara1934Tiyatro
Yeni Ağustos Böceği ile KarıncalarUlusal Ekonomi ve Araştırma Kurumu / Ankara1936Tiyatro
Haftamızı OynuyoruzUlusal Ekonomi ve Arttırma Kurumu / Ankara1936Tiyatro
Üryan Efe- / İstanbul1944Tiyatro
Yörük EmineMilli Tiyatro Kütüphanemiz / İstanbul1946Tiyatro
Sihirli Saat ve Hayat MakarasıAhmet Halit Kitabevi / İstanbul1947Tiyatro
Atlı KızAhmet Halit Kitabevi / İstanbul1947Tiyatro
Alageyik: Millî Türk MasallarıAhmet Halit Kitabevi / İstanbul1947Masal
Eşek Kulaklı PrensMill Türk Masalı / İstanbul1951Masal
Milli Hikâyeler- / --Hikâye
Guguklu SaatKitap Yayma Odası / İstanbul1953Diğer
Renkli Resimli Oyunlu Alfabe- / -1954Diğer
Hamur Çocuk- / -1954Hikâye
Kağıt Kayık- / -1954Diğer
Alfabe Oyunu- / -1954Diğer
Yağmur Nine- / -1955Diğer
Kurşun Asker- / -1955Diğer
AtatürkCeylan Yayınları / -1955Diğer
Sinek Sultan: Kız Kulesinin HikayesiCeylan Yayınları / -1956Hikâye
Mor Derenin KızıÇocuk Kitabevi Vakit Matbaası / İstanbul1957Diğer
Nine Bacının Masal TorbasıAkısan Yayınevi / İstanbul1957Masal
Ne Verirsen Elinle O Gider SeninleGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Gülme Komşuna Gelir BaşınaGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Tahta Bacaklı PrensÇocuk Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Tatlı Söz Yılanı Deliğinden ÇıkarırGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Tuttuğun Altın OlaGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Yürü Ya KulumGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Al Gülünü Ver GülümüGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Ay PerileriÇocuk Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Etme Bulma DünyasıGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Garip Kuşun YuvasıGençlik Kitabevi / İstanbul1957Diğer
Büyük Türklerden Örnek HikâyelerYayma Odası / İstanbul1959Hikâye
Halkapınar'ın Avcı KızıKitap Yayma Odası / İstanbul1960Masal
Harlayım mı Gürleyim miKitap Yayma Odası / İstanbul1960Masal
Kuş Sütü : Türk Atasözlerinden MasallarNecmettin Salman Vakit Matbaası / İstanbul1960Masal
Kız Kulesi Yas KulesiKitap Yayma Odası / İstanbul1960Diğer
YusufçukKitap Yayma Odası / İstanbul1962Diğer
Cimcime Elma ÇiçeğiVakit Matbaası / -1962Diğer
Gür Babanın OğluNecmettin Salman Kitap Yayma Odası / İstanbul1970Masal
Gözyaşı Dergisi : Çocuk MasallarıKitap Yayma Odası / İstanbul1970Masal

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Şinasid. 1826 - ö. 12 Eylül 1871Doğum YeriGörüntüle
2RIZAd. 1848-1849 - ö. 01.03.1920Doğum YeriGörüntüle
3RE\'FETÎ, Abdullah Çelebi Seyrek-zâded. ? - ö. 1647-48Doğum YeriGörüntüle
4ŞEMS ALİd. 1899 - ö. 1994Doğum YılıGörüntüle
5ÜMMÜGÜLSÜMd. 1899 - ö. 1944Doğum YılıGörüntüle
6Vedat Örfi Bengüd. 21 Aralık 1899 - ö. 25 Mayıs 1953Doğum YılıGörüntüle
7Sermet Çağand. 10 Nisan 1929 - ö. 5 Ağustos 1970Ölüm YılıGörüntüle
8Gavsi Ozansoyd. 25 Mayıs 1917 - ö. 10 Nisan 1970Ölüm YılıGörüntüle
9Nikolay Tanasoğlud. 1895 - ö. 1970Ölüm YılıGörüntüle
10Cihan Oğuzd. 18 Nisan 1963 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Murat Tunceld. 02 Kasım 1952 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Ayda Çayırd. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
13Latife Tekind. 31 Aralık 1957 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Jaklin Çelikd. 10 Kasım 1968 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15İncila Çalışkand. 1944 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Şahika Sungurd. 17 Aralık 1954 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17HAYRÎ, Abdurrahman Hayrî Çelebid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18HAYRÎ, Hayreddîn Lâmî Efendid. 1780-81 - ö. 1851Madde AdıGörüntüle