Musa Celil

?
(d. 15 Şubat 1906 / ö. Ağustos 1944)
şair, yazar, çevirmen
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Musa Mustafaoğlu Orenburg bölgesinin Şarlık ilçesinin Mustafa köyünde doğdu. 1914-1917 yılları arasında Orenburg'da Hüseyniye Medresesinde eğitim gördüğü yıllarda şiir yazmaya başladı ve 1919 yılında Kızıl Yıldız gazetesinde şiirleri basıldı. 1923-1925 yıllarında Tatar İşçileri Fakültesinde okudu. 1925 yılında Musa Celil'in ilk şiir kitabı Gidiyoruz yayımlandı. 1925-1927 yılları arasında Orenburg ve Orski'de komsomol birliklerinde çalıştı. 1927-1931 yıllarında da Moskova Üniversitesinin Edebiyat-Sanat Fakültesinde eğitim gördü. Aynı zamanda Küçük Kardeşler, Ekim Çocukları adlı dergilerde redaktör olarak çalıştı. 1933-1935 arasında Moskova'daki Komünist gazetesinde edebiyat-sanat bölümü müdürlüğünü yaptı. 1935-1938 yılları arasında Moskova Devlet Üniversitesinde açılan Tatar Opera Stüdyosunda edebiyat bölümü müdürü oldu. 1938 yılında stüdyo ile birlikte Kazan'a döndü. Burada da opera tiyatrosunun edebiyat bölümü müdürü olarak görevine devam etti (Celil, 2006, s. 246-249; Güngör, 2013, s. 44-45; Mostafin, 2006, s. 9).

1939'dan 1941 yılının Temmuz ayına kadar Tataristan Yazarlar Birliği'nin başkanlığını yaptı. Musa Celil şiirleri, librettoları ve türküleri sayesinde İkinci Dünya Savaşı'ndan önce de Tatar halkının için değerli ve tanınmış biriydi. Savaş siyaseti kurslarını tamamlayarak cephede Cesaret (Otvaga) gazetesinde muhabir olarak çalıştı. 1942 yılında Volkov cephesinde yapılan savaşlarda ağır yaralı olarak tutsak oldu. 1943 yılında Sovyet subayları tarafından kurulan ve Almanlara karşı mücadeleyi amaçlayan birliğe katıldı. Milliyetçi tutsakları kendi gizli birliğine topladı. Sovyet propagandasını yürüttü. Tatar tutsakları ayaklanma hazırlığı yaparken gizli polis örgütü bu grubu buldu ve üyelerini tutukladı. Şubat 1944'te yapılan mahkeme onları idam cezasına çarptırdı. Aynı yılın Ağustos ayında 11 taraftarı ve Celil giyotinde idam edildi. Savaşlarda gösterdiği cesareti için Musa Celil'e 1956 yılında Sovyetler Birliği Kahramanı nişanı verildi, ayrıca Lenin Ödülü'ne (1957) sahip tek Tatar yazardır. Celil'in esarette yazdığı şiirleri ancak 1953 yılından sonra okurların karşısına çıktı ve şair ‘Aus dem Moabiter Heft’ olarak meşhur olan şiirleriyle adını tüm dünyaya yaydı. Şiirlerin bir kısmı Moabit Hapishanesi'nde yazıldığı ve iki defter, Moabit Hapishanesi'nden çıkan esirler tarafından kurtarıldığı için bu şiirler "Moabit Serisi" ya da "Moabit Defterleri" diye adlandırılmaktadır. M. Celil'in şiirleri dünyanın pek çok diline çevrildi (Celil, 2006, s. 251; Güngör, 2013, s. 45-46; Zahidullina - Yosıpova, 2011, s. 214).

Musa Celil'in ilk şiir denemelerinde romantizmin etkisi görülür. Ömer Hayyam, Sadi, Hafız gibi İranlı şairlerden ve Derdmend adlı Tatar şairinden etkilendiği 1920’li yıllarda Yançı Dönya, Esirlĕkte gibi şiirlerini kaleme aldı. Rabguzi’nin “Kısasü’l-Enbiya”sını örnek aldığı Yaňa Tarihı Enbiya Ballada “Yeni Enbiya Tarihi Baladı” adlı eserini 1923'te yazmıştır. Şiir anlayışı Kazan’a gelip İşçi Fakültesine başladıktan sonra değişir ve H. Taktaş ile V. Mayakovski’nin eserlerinden faydalanır. 1924–1929 yılları arası şiir anlayışı realizm etkisindedir. Millî unsurları öne çıkaran Altınçeç “Altın Saç” adlı librettosu M. Celil'in farklı türde yazdığı eserlere güzel bir örnektir ve Tatar edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Musa Celil’in ölümle karşı karşıyayken yazdığı şiirlerinden oluşan Moabit Defterleri Tatar edebiyatı için oldukça önemlidir (Celil, 2006, s. 248-358; Güngör, 2013, s. 46-50; Miňnĕgulov, 2010, s. 167; Zahidullina – Yosıpova, 2011, s. 220; Zakircanov, 2011, s. 228).

Kaynakça

Celil, Musa (2006). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, Tom. 1.

Celil, Musa (2006). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, Tom. 2.

Celil, Musa (2006). Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, Tom. 3.

Celil, Musa (2006). “Tormış Yulım”, Kazan, Tatarstan Kitap Neşriyatı, Tom. 4, s. 246-251.

Güngör, G. (2013). Tatar Şai̇ri̇ Musa Celi̇l ve Moabi̇t Defterleri. Türk Dünyası, 36. Sayı, s. 43-54.

Miňnĕgulov, Ḫ. (2010). Gasırlar Arasında Uylanuvlar, Kazan Tatarstan Kitap Neşriyatı, s. 162-169.

Mostafin, R. (2006). Musa Celil Turında İstelĕkler, Kazan Tatarstan Kitap Neşriyatı.

Zakircanov, E. (2011), Ruḫi Tayanıç, Kazan Tatarstan Kitap Neşriyatı, s. 226-230.

Zahidullina, D. F. - Yosıpova, N. M. (2011), XX Gasır Tatar Edebiyatı Tariḫı, Kazan Univĕrsitĕti, I Kitap, s. 213-229.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: HÜSNÜ ÇAĞDAŞ ARSLAN
Yayın Tarihi: 31.12.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Barabız (Gidiyoruz)? / ?1925Şiir
İptəşkə (Yoldaşa)? / ?1929Şiir
Ordenlı millionnar? / ?1934Şiir
Altınçeç (Altın Saç)? / ?1935Tiyatro
Ḫat Taşuçı (Postacı)? / ?1940Şiir
İldar? / ?1940Tiyatro
Tupçı Antı (Topçu Andı)? / ?1943Şiir
Moabit Defterleri (Tatarca Moabit däftäre, Rusça Моабитская тетрадь)? / ?1953Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Samed Vurgund. 21 Mart 1906 - ö. 27 Mayıs 1956Doğum YılıGörüntüle
2Kenan Hulusi Korayd. 1906 - ö. 23 Mayıs 1943Doğum YılıGörüntüle
3HESEN ŞEMKİRLİd. 1906 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
4İDRİS MEHERREMOVd. 1894 - ö. 1944Ölüm YılıGörüntüle
5ÜMMÜGÜLSÜMd. 1899 - ö. 1944Ölüm YılıGörüntüle
6Emine Semiyed. 1864 - ö. 1944Ölüm YılıGörüntüle
7Enis Akınd. 09 Eylül 1964 - ö. ?MeslekGörüntüle
8Neriman Saryald. 1 Eylül 1929 - ö. ?MeslekGörüntüle
9Tar, Süleyman Şahind. 1914 - ö. 31 Ocak 1990MeslekGörüntüle
10Todur Marinoğlud. 1955 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11Secaettin Ziya Kokad. 1945 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12Ahmet Tımışevd. 1926 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13FİRDEVSÎ, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsîd. 1453 - ö. 1517’den sonraMadde AdıGörüntüle
14TEKTAŞ, Musa Tektaşd. 1970 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
15SAYRAMÎ, Molla Musad. 1836 - ö. 1917Madde AdıGörüntüle