MUSTAFA EFENDİ, Bostanzâde

(d. 1498/904 - ö. 1570/977)
tarihçi, devlet adamı, şair
(Divan-Tekke / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

 Mustafa Efendi, 16. ve 17. yüzyıllarda yaşamış bir Türk ulema ailesi olan Bostanzâdelerin en şöhretli fertlerinden biri, 1498’de Aydın’ın Tire kazasında doğdu. Babası Mehmed Ali adında servet sahibi bir tüccardı. Kaynaklarda kendisinden Bostan, Bostan Çelebi, Bostan Efendi, Bostanzâde Efendi şeklinde bahsedilen Mustafa Efendi’nin Kur’an-ı Kerim ezberiyle başlayan tahsil hayatı, Tireli Sadık ve Molla Efendi ile, devrinin meşhur müderrisleri Cârullah Efendi, Kemalpaşazâde, Muhyiddin Fenâri ve Zeyrekzâde Rükneddin Çelebi gibi büyük âlimlerden ders almasıyla devam etmiştir, İbn Kemal’in tedrisinden geçtiği de ifade edilmektedir. Kanûnî Sultan Süleyman’ın ( 1520 – 1566 ) da hocalarından olan Hayreddin Efendi’ye intisap eden Bostanzâde, 1526 yılında icazet almıştır. Bazı kazalarda ve medreselerde dersler vermiştir. Haseki ve Sahn medreselerinde görev yaptıktan sonra 1544’te Bursa ve Edirne, 1545’te İstanbul kadılığı, 1547’de önce Anadolu ardından da Rumeli kazaskerliği görevlerinde bulunmuştur.

1551 yılında, daha sonra yapılan teftişlerde kendisinin haklı, iddia ve söylentilerin yersiz olduğu ortaya çıkmış olsa da Mustafa Efendi, Sadrazam Rüstem Paşa’nın hışmına uğrayarak kazaskerlik görevinden alınmıştır. Rüstem Paşa ile Beylerbeyi Haydar Paşa arasındaki davada Haydar Paşa lehine verdiği hükmün doğruluğu anlaşıldıktan sonra 1560 yılında İstanbul’un teftişi ile görevlendirilmiştir. 1570 yılında Ramazan ayında vefat eden ve cenazesi Fatih Camii’nde Ebussuud Efendi imametiyle kılınan namazın ardından Mustafa Efendi, Edirnekapı dışındaki Emîr Buhârî Zâviyesi haziresine defnedilmiştir. Bostanzâde Mustafa Efendi’nin oğullarından büyüğü olan Mehmed Efendi şeyhülislamlık, Selimiye medreselerinde müderrislik, Şam, Bursa ve Kahire’de kadılık; küçük oğlu Mustafa Efendi ise Rumeli kazaskerliği görevlerinde bulunmuşlardır.

Eserleri şunlardır:

1. Süleymannâme, Kanûnî Sultan Süleyman devrinin ( 1520 – 1566 ) ilk yirmi iki yılını kronolojik ve dönemin aynı kategorideki diğer kaynaklarına nispetle daha detaylı olarak anlatan orijinal bir tarih kaynağıdır. Telif tarihi kaydedilmemiş bu eserin 1524’ten başlamak suretiyle genişletilerek 1537, 1541 ve 1547 tarihlerinde tekraren yazıldığı değerlendirilmektedir. Eserin bilinen altı nüshası (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 3317; TSMK Revan. 1283; TTK Ktp., nr. 18; Viyana Milli Kütüphanesi nr. 998, nr. 999 ve Torino Milli Kütüphanesi nr. 103) vardır.

2. Tefsiru Hâşiye ‘alâ’l-Beyzâvî, Beyzâvî’nin En’am sûresine yaptığı tefsire tafsilatlı hâşiye mahiyetinde bir eserdir.

3. Risâletü’l- Kaza ve’l- Kader,

4. Necâtü’l- Ahbâb ve Tuhfetü Zeyli’l- Elbâb fi’l-Kimya,

5. Hâşiye ‘ala Sadri’ş-Şifâ,

6. Hâşiyetü’l- Islah ve’l-İzah,

7. Risale fi’l Cüz’illezî lâ yetecezze.


Mustafa Efendi, devrinde dindar ve dürüst bir kimse olarak tanınmış, ezber kuvveti ve zekâsının keskinliği ile bilinmiştir. Arapça ve Farsça’ya hâkimiyetinin yanı sıra tarihçi, edîp ve şair hüviyeti vardı. Edebî kimliğini etkin olarak görebildiğimiz, muhtemelen Hammer’den itibaren “Ferdî” mahlaslı bir şahsa ait gösterilen ve bir aralık da Kanunî’nin oğlu Şehzâde Mustafa’ya atfedilen Süleymannâme eserinin resmî ve aynı zamanda güzel bir üslupla kaleme alınmış olduğu görülür. Teşbih başta olmak üzere çeşitli edebî sanatlar Mustafa Efendi tarafından ustalıkla kullanılmıştır. Mustafa Efendi’nin, mensur olarak kaleme alıp anlattığı olayları manzum olarak özetleme yoluna gittiği ve bunu gerçekleştirirken çoğunlukla kendi şiirlerini kullandığı görülmektedir. Türkçe’nin yanı sıra Arapça ve Farsça şiirleri de bulunan Mustafa Efendi, dil konusundaki hâkimiyetini yapmış olduğu etimolojik ve semantik tahlillerle ortaya koymaktadır.
 

Kaynakça

Âlî. Künhü’l-Ahbâr. Süleymaniye Kütüphanesi. Hâlet Efendi. nr. 598. vr. 258b
Aykut, Nezihi (1992). “Bostan Çelebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 308.
Babinger, Franz (1982). Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. çev. Prof. Dr. Coşkun Üçok. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
Brockelmann, Prof. Dr. C. (1938). Geschichte der Arabischen Litteratur. Leiden: yyy.
Bursalı Mehemmed Tâhir (1971). Osmanlı Müellifleri I. İstanbul: Gregg International Publishers Limited.
Dumlu, Ömer (2008). “Tire’li Bostan Çelebi ve Hâşiye Alâ Tefsiri’l Beyzâvi”, Türk Kültüründe Tire II Sempozyum Bildirileri. Yayına hzl. Mehmet Şeker - Arzu Taşcan, yyy. 183-190.
Aykut, Nezihi (1980). Hasan Beyzâde Târih II. Doktora tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
Hayreddîn ez-Ziriklî (1085). ( El A’lâm ) Kâmâsu terâcim li-eşheri'r-ricâl ve'n-nisâ. 7. Cüz. Beyrut: yyy. 240.
İsmail Paşa El- Bağdâdî (1955). Hediyetü’l Ârifîn. C. 2. İstanbul: yyy.
Karaçelebizâze Abdülaziz Efendi (1248). Ravzatü’l-Ebrar. Bulak: yyy.
Kâtip Çelebi (1286). Fezleke. C. I. İstanbul: Ceride-i Havâdis Matbaası.
Kâtip Çelebi (1941). Keşf- el – Zunun. hzl. Şerefettin Yaltkaya, Kilisli Rifat Bilge. C. I. İstanbul: Maarif Matbaası.
Lewis, B. (1960). “Bostanzâde”, The Encyclopedia of Islam.V. I. Leiden, London: (y.y.). 1279-1280.
Mehmed Süreyyâ (1971). Sicill-i Osmânî IV. İstanbul: Gregg International Publishers Limited.
Mustafa Selânikî (1970). Târih-i Selânikî. Freiburg: yyy.
Nev’izâde Atâî (1989). Şakaik-ı Nu’maniye ve Zeyilleri Hadaiku’l- Hakaik fî Tekmileti’ş- Şakaik. hzl. Abdulkadir Özcan. İstanbul: Çağrı Yay.
Nişancızâde Mehmed b. Ahmed (1290). Mir’âtü’l-Kâinât. C. II, İstanbul: yyy.
Şehrîzâde Mehmed Said, Zübdetü’l-Ahbâr, İ.Ü. Ktp., Ty, nr. 2548, vr. 235a.
Yurdaydın, Hüseyin Gazi (1995). “Bostan’ın Süleymannâmesi” ( Ferdî’ye Atfedilen Eser ). Türk Tarih Kurumu Belleten. XIX (74): 137-202.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. ABDULKADİR EMEKSİZ
Yayın Tarihi: 16.08.2014

Eserlerinden Örnekler

Süleymannâme’den mensur eser örneği:

“Mürekkebat-ı arziyenin kemâlatı vucûdundan meteahhir olup, kuvveden fi’le ve noksandan kemale gelip yetişmekte esbab-u muiddat mevad u mükemmilât lazım olmağın nev’i insanın bekası efradının ve eşhasının sebatı ve medâric-i kemalâta irtikası temeddüd-i ictimaa menut ve merbut olmuştur. ... “Tab’an medenî olan insan nev’i “Şehirler ve memleketler halkının mabeynlerinde olan cemiyet-i mahsusaya bizzat muhtaçtır…”

Yurdaydın, Hüseyin Gazi (1955). “Bostan’ın Süleymannâmesi” (Ferdî’ye Atfedilen Eser), Türk Tarih Kurumu Belleten. XIX (74): 186.

Süleymannâme’den nazım örneği:
 
 Sürme şahım asker-i rahmanı şeytan üstüne
 Şahı mat et şehsüvarım sür at atın Van üstüne
 Yık anı rahm etme viran eyle viran üstüne
 Göreyim milk-i Acem yıkılsun abad olmasın

Yurdaydın, Hüseyin Gazi (1955). “Bostan’ın Süleymannâmesi” ( Ferdî’ye Atfedilen Eser ), Türk Tarih Kurumu Belleten. XIX (74): 187.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1SELMÂNd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Çeşmî, Mehmed Efendid. ? - ö. 1634Doğum YeriGörüntüle
3Barış Acard. 1977 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4ARŞÎ/ÇÂKÎ, Mahmud Çelebid. ? - ö. 1570Ölüm YılıGörüntüle
5NECMÎ, Necmeddin Efendid. ? - ö. 1570Ölüm YılıGörüntüle
6MEHMED, Mehmed Şâh Efendi bin Kadı Mehmed Efendi bin Hürrem Efendid. ? - ö. 1570Ölüm YılıGörüntüle
7NÂKID, İbrahim Efendid. d. ? - ö. ö. 1715MeslekGörüntüle
8ANÎK, Mustafa Anîk Efendid. ? - ö. 1716-17MeslekGörüntüle
9ŞİNÂSÎ, Abdurrahman Şinasî Çelebid. ? - ö. 1675MeslekGörüntüle
10SUN'İ/DERVİŞ SUN'ULLAH DEDEd. ? - ö. 1592Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11FAKRÎ, Ahmed Deded. ? - ö. 1543-44Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12EBUSUUD EFENDİ, Hâce Çelebid. 1490 - ö. 1574Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13DERVİŞ EFENDİd. ? - ö. 1735Madde AdıGörüntüle
14ŞEYHÎ, Mollazâde Şeyh Süleymân Şeyhî Efendid. 1749-50 - ö. 1819-20Madde AdıGörüntüle
15VESÎM, Müderris-zâde Ahmed Vesîm Efendid. 1805-06 - ö. 1844-45'te hayattaMadde AdıGörüntüle