NÂDİRE, Mahlar Ayim

(d. 1792/1206 - ö. 1842/1258)
divan şairi/tarihçi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Çağatay)

18. yüzyıla girerken Orta Asya’da siyasi krizler baş gösterdi ve bunun sonucu olarak bölge, Buhara, Hive ve Hokand Hanlıkları olmak üzere üçe bölündü. Hokand Hanı olan Ömer Han zamanında onun iyi yönetimi sayesinde her bakımdan parlak bir dönem ortaya çıktı. Hem bu oluşumun meydana gelmesinde etkisi dolayısı ile hem de bizzat eğitim, bilim ve sanat faaliyetleri ile doğrudan uğraşması dolayısı ile dikkat çeken isimlerden biri Andican hâkiminin kızı, Ömer Han’ın eşi ve daha sonra Nâdire mahlasıyla şiirler yazacak olan ünlü şaire Mahlar Ayim'dir. Mahlar Ayim Nâdire, 1206/1792'de Andican şehrinde dünyaya geldi. Annesi, Ayşebegim, babası Andican hâkimi Rahmankulı Big’dir. Rahmankulı Big, Fergana hükümdarı Alimcan’ın dayısıdır. Nâdire, Ortaçağ İslam dünyasının pek çok yöresinde olduğu gibi özel hocalar elinde eğitim görerek yetişti. Gençliğinden itibaren keskin zekâsı, nazik yaratılışı ve şairane tavırlarıyla dikkat çekti. Daha sonra özel gayretleriyle Hâfız, Lutfî, Nevâyî, Meşreb, Bîdil ve Fuzûlî'nin eserlerini okudu. Ana diliyle beraber Arap, Fars dillerini ve bu dillerle yazılmış edebiyatı ciddi şekilde tetkik eden Mâhlar, üstatlarının yolundan giderek kendisi de edebiyat dünyasına katıldı. 1787 yılında Hokand Hanı olan Ömer Han ile evlendi ve bu evlilik 1822 yılında Han’ın ölümüne kadar devam etti. Hanın eşi olarak Hokand Hanlığı’nın yönetiminde etkin bir rol oynadı. Kocası Ömer Han’la beraber, Mergilan sarayında başlayan kültür ve sanat hayatı, Hokand’a taşındıktan sonra da devam etti. Kimi kaynaklarda Nâdire Begim olarak da geçen Mâhlar Âyim Nâdire,“Kâmile”, “Nâdire” ve “Maknûne” mahlaslarıyla yazdığı şiirleriyle 19. yüzyılın ilk yarısında, Hokand edebî muhitinde dikkat çekti ve henüz hayattayken haklı bir şöhrete kavuştu. Ayrıca yine eşi ile birlikte bir sanat koruyucusu olarak da tanındı ve Hokand sarayını, bu dönemde bir kültür ve sanat merkezi hâline getirdi. Fazlî, Edâ, Mad’en, Gülhanî, Mahmûr, Hâzık, Üveysî, Emîrî gibi klasik şairler, bu dönemde yetişti. 1822 yılında, Ömer Han’ın ölümünden sonra da Nâdire oğlu Muhammed Ali Han (Ma’deli Han)’la beraber, ülke yönetimindeki ağırlığını devam ettirdi. Bir anlamda Ömer Han’ın sanat ve kültür politikalarını da ( Ma’deli Han, bu dönemde henüz on dört yaşındadır) ana-oğul, yaklaşık yirmi yıl boyunca, yani ölümlerine kadar devam ettirdiler. Edebî ve sosyal faaliyetleri, bilgeliği ve faziletleri sebebiyle Mahlar Ayim çağında Nâdire-i Devrân olarak şöhret kazanmıştı. Fakat Bölgedeki iç mücadeleler devam etmekteydi. Bunun sonucu olarak Buhara Hanı Emir Nasrullah’la girişilen mücadele kaybedildi ve Nâdire, oğlu Muhammed Ali Han (Ma’deli Han) dahil bütün aile, Emir Nasrullah tarafından katledildi (1842).

Nâdire, klasik şiirin büyük temsilcilerini iyi inceledikten sonra kendisi de klasik tarzda şiirler yazdı. Bu şiirlerini hem Çağatay hem de Tacik (Farsça) dillerinde kaleme aldı. Şiirlerini üç ayrı Dîvân'da topladı. Klasik tarzın muhtelif şekilleriyle eserler veren Nâdire’nin eserleri, hacmi, muhtevası ve bediî değeri yönünden klasik Özbek edebiyatının şaheserleri arasında sayılmaktadır. Nazma ait bütün edebî sanatları başarıyla kullandığı şiirlerinde beşerî aşkı ve çağının sorunlarını dile getirdi. Şiirleri, Eserler Toplamı adı altında ve iki cilt hâlinde neşredildi. Birinci ciltte Özbekçe yazdığı gazelleri, iki kitaptan meydana gelen ikinci ciltte ise Meknûne mahlasıyla Tacikçe yazdığı şiirlerinin Özbekçe nesir tercümeleri yer alır. Nâdire'nin bir kısım şiirleri, Rusçaya çevrildi. Tacikçe Dîvân'ı Tacikistan'da da yayımlanmıştır. Afganistan'da da hayatı ve sanatı hakkında ilmî araştırmalar yapılmıştır. Gazellerinin bir kısmı klasik usulde bestelenen şaire hakkında sonraki dönemlerde hikâye ve romanlar yazılmış, tiyatrolar, filmler, resim ve heykeller yapılmıştır.

Kaynakça

Alpay, Gönül (1973-74). “XIX. yy. Özbek Edebiyatına Genel Bir Bakış”. Belleten. 254-263.

Barthold, W. (1978). “Çağatay”. İslam Ansiklopedisi. C. XIII. İstanbul: MEB Yay. 266-270.

Canpolat, M. vd. (2000). “Nâdire”. Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi-Özbek Edebiyatı II. C. 15. Ankara: KB Yay. 177-181.

Eraslan, Kemal (1986). “XV. yy Çağatay Edebiyatı”. Büyük Türk Klasikleri. C. 12. İstanbul: Ötüken Yay. 59-133.

Kadirova, Mahbube (1992). Nâdire, Ey Servi Revan: Gazeller. Taşkent: Gafur Gulam Neşriyatı.

Kadirova, Mahbube (1998). “Mâhlar Ayim Nâdire”. Bilig 7(Güz). 92-101.

Kayumov, Aziz (1958). Nâdire (Gazeller). Taşkent: Öz SSR Bedii Edebiyat Neşriyatı.

Kayumov, Aziz (1961). Hokand Edebi Muhiti (XVIII-XIX. asırlar). Taşkent: Özbekistan Fen Akademisi Neşriyatı.

Kızıltunç, Recai (2012). “ Çağatay Edebiyatında Kadın Şairler”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic  7/2. 731-759.

Köprülü, M. Fuad (1978). “Çağatay Edebiyatı”. İslam Ansiklopedisi. C. XIII. İstanbul: MEB Yay. 270-323.

Ölmez, Zühal (2007). “Çağatay Edebiyatı ve Çağatay Edebiyatı Üzerine Araştırmalar”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5 (9): 173-219.

Sadıkova, M (1993). “Özbek Şairleri Beyazı, Üveysî-Nâdire”. Taşkent: Fen Neşriyatı.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MUSTAFA İSEN
Yayın Tarihi: 20.02.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Yarnin vasli emes azârsiz,

Gülşen içre gül tapilmes hârsiz.

Her kişini ir münâsib yâri bar

Men oşel âvâre durmen yârsiz.

Ul perîveş veslidin boldim cüdâ,

Râhet-i dil qalmedi dildârsiz.

Yar üçün ağyâr derdin tartemen,

Körmedim bir yarni ağyarsiz.

Ten buzuldi, emdi rahet qalmedi,

Sâye peydâ bolmeğey devarsiz.

Arezin kör, bölme zülfidin melûl,

Bu cehande gene yoqdur mârsiz.

Berme nisbet qaddige, ey bâğban,

Servdur bu bağ ara reftârsiz.

Ar qılmes te'ne-i ağyârdin,

Âşıq-i sâdiqni derler arsiz.

Nâdire ehvâlidin âgah olun,

Ey musahible ki qalmiş yârsiz.

Canpolat, M. vd. (2000). “Nâdire”. Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi-Özbek Edebiyatı II. C. 15. Ankara: KB Yay. 181.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1MEŞREB, Baba Rahîmd. 1640-41 (1653, 1657) - ö. 1711Doğum YeriGörüntüle
2Süleymanoğlu, Abdülhamidd. 1897 - ö. 1938Doğum YeriGörüntüle
3SA'DULLAH İZZET, Müderris-zâded. 1792 - ö. 1855Doğum YılıGörüntüle
4SÂMÎ, Abdurrahmân Paşad. 1792 - ö. 1881Doğum YılıGörüntüle
5RÂGIB, Ahmed Râgıb Efendi, Bursalıd. 1792-93 - ö. 1855-56Doğum YılıGörüntüle
6NAZÎF, Ahmedd. ? - ö. 1842-43Ölüm YılıGörüntüle
7SEYYİD, Abdurrahman Nesîb Deded. ? - ö. 1842Ölüm YılıGörüntüle
8SÂKIB, Mustafa Sâkıbd. ? - ö. 1842Ölüm YılıGörüntüle
9KADI BURHÂNEDDÎN, Ahmedd. 1345 - ö. 1398MeslekGörüntüle
10İLHÂMÎ, III. Selimd. 24 Aralık 1761 - ö. 28 Temmuz 1808MeslekGörüntüle
11SEBKATÎ, I. Mahmdd. 2 Ağustos 1696 - ö. 13 Aralık 1754MeslekGörüntüle
12ŞEVKÎ, Muhemmed Resûld. 1853-1854 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13ÜVEYSÎ/VEYSÎ, Cehând. 1779 - ö. 1845Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14MOLLA HACId. ? - ö. 19. yy.Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15DÂÎ, Beykozlu İmam Mehdî Efendid. ? - ö. 1659Madde AdıGörüntüle
16RÂŞİD AŞKÎ BEY, İstanbullud. ? - ö. 1916Madde AdıGörüntüle
17CENÂNÎ, Mehmed Sa'îd Efendid. 1717? - ö. 1780?Madde AdıGörüntüle