NEVÂYÎ, II. Mengli Giray

(d. 1682/1093 - ö. 10 Aralık 1739/1152)
Kırım Hanı ve divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Kırım hanlarından II. Mengli Giray Han 1093/1682 yılında Kırım'da doğdu (1682-10 Aralık 1739). Hacı Selim Giray Han’ın oğludur. Silivri’de çiftliğinde oturduğu bir sırada Osmanlı Devleti tarafından, III. Saadet Giray’ın yerine Kırım hanlığına getirildi (1724). Kırım’da büyük yetki sahibi olan Şirin beylerinden Can Timur’un isyanını bastırdı. İç düzeni sağladıktan sonra, Osmanlı Devleti'nin isteği üzerine İran’a Kalgay Âdil Giray kumandasında kuvvet gönderdi. Fakat Âdil Giray, Bucak tarafına kaçarak Nogaylara sığındı. Mengli Giray’a karşı bir isyan hazırladı. Bu isyanın büyümesi üzerine Mengli Giray, Bucak’a giderek isyanı bastırdı (1728). Patrona Halil isyanından sonra hanlık görevinden alındı (1730). Önce şimdi Bulgaristan sınırları içinde kalan Yanbolu’ya, sonra Rodos’a sürgün edildi. Kırım Hanlığı üzerinde yapılan kardeş kavgalarında tahta çıkan han, rakipleri olan girayları Osmanlı Devleti’ne sürgüne gönderirdi. Sürgüne gelen Giray’lar yanlarında eşleri, çocukları, yakın akrabaları, hizmetçileri, cariye ve köleleriyle gelirler, ikâmetlerine ayrılan yerlere, çiftlikler yerleşirlerdi. Çatalca, Saray, Silivri, Yanbolu bunlar arasında idi. Eğer daha ağır bir cezalandırma söz konusu olacak ise Ege adalarına yollanırlardı. II. Mengli Giray 1737’de II. Fetih Giray’ın azlinden sonra ikinci defa Kırım hanı oldu. Bu sırada devam eden Türk-Rus savaşına katıldı. Urkapı’da Rusları yendi ve geri çekilmek zorunda bıraktı (1738). Kırım’da Karasu kasabasında cami, Halvetiye tekkesi, Bucak’ta, Tatarpınarı’nda medrese, İstanbul’da Tophane’de Gülşeni tekkesini yaptırdı. 1152/10 Aralık 1739'da Bahçesaray'da öldü.

Mengli Giray'ın Nevâyî mahlası ile yazdığı şiirleri vardır. Kırım Tatarlarının konuştukları dil, Tatarca adı verilen Kuzey-batı Türk lehçesidir . Fakat Osmanlı Devleti ile sürdürülen özel alaka ve hanedanın erkek çocuklarının Osmanlı Sarayında eğitilmeleri sonucu kullanılan yazı dili de Osmanlı edebî dilinin yoğun etkisi altında kalmıştır. Oysa Osmanlı Devleti'ne bağlanmadan önce kullanılan yazı dili Çağatayca idi. II. Mengli Giray’ın Nevâyî mahlasını seçerek Çağatay lehçesine ve bu dilin âdeta banisi konumunda olan Ali Şir Nevâyî’ye olan ilgisini göstermiş olması dikkat çekicidir. Fakat yazdığı şiirler tümüyle Osmanlı edebî dili özelliklerini yansıtır.

Kaynakça

Gültekin İbrahim (1998). Halim Giray ve Gülbün-i Hânân. Yüksek Lisans Tezi. Türkistan: Ahmet Yesevi Üniversitesi

İsen, Mustafa (2000). "Kırım Hanedanının Şairliği". Bilig 15: 81-90.

İsen, Mustafa, Ali Fuat Bilkan, Tuba Işınsu Durmuş (2012). Sultanların Şiirleri Şiirlerin Sultanları. İstanbul: Kapı Yay.

Kurnaz, Cemal ve Halil Çeltik (2000). Osmanlı Dönemi Kırım Edebiyatı. Ankara.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Nail Tuman, Tuhfe-i Nâ’ilî. Ankara: Bizim Büro Yay.

Kurnaz, Cemal ve Halil Çeltik (2012). "Hanlık Dönemi Kırım Şairleri Hakkında Bazı Tesbit ve Değerlendirmeler". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 51: 275-294.

Öztuna Yılmaz (1996). Devletler ve Hanedanlar. Ankara.

Tatçı, Mustafa (hzl.) (2003). Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri. C. I,II,III. Ankara: Bizim Büro Yay.

 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MUSTAFA İSEN
Yayın Tarihi: 09.01.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel 

Üftâde-i dâm-ı ser-i zincîr-i cefâyuz

Bir zülf-i siyeh-kâra kul olmaga sezâyuz

Ger şâh-ı serîr-dâr olursa n’ola cânân

Gam mı çekerüz biz dahi kûyında gedâyuz

İtmeklük içün hâk-i rehün dîdeye sürme

Her şâm u seher tâlib-i teşrîf-i sabâyuz

Bir pula satarsa bizi agyâre aceb mi

Ol âfet-i gül-çehreye çün bâd-ı hevâyuz

Eylerse Nevâyî n’ola eş’ârumı tahsîn

Biz silsile-i Hân-ı Kırım Mengli Girâyuz

İsen, Mustafa, A. F. Bilkan, T. Işınsu Durmuş (2012). Sultanların Şiirleri Şiirlerin Sultanları. İstanbul: Kapı Yay. 268


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1REZMÎ, Bahadır Girayd. 1602 ? - ö. 1641Doğum YeriGörüntüle
2İsmail Gaspıralıd. 8 Mart 1851 - ö. 11 Eylül 1914Doğum YeriGörüntüle
3HİCÂBÎ, Abdülbâki Gül Babad. 1700'lerin ortası - ö. 1822Doğum YeriGörüntüle
4VÂKIF, İshak Hocası (Acem) Ahmed Efendi-zâde Mahmûd Efendid. 1682-83? - ö. 1724-25Doğum YılıGörüntüle
5SAHVÎ, Sâlih Mehmed Efendi (Îsâ-zâde)d. 1682 - ö. 1759-60Doğum YılıGörüntüle
6SAVNÎ, Alîd. ? - ö. 1739-1740Ölüm YılıGörüntüle
7S‘İD, Abdullah Sâ‘id Efendid. ? - ö. 1739-40Ölüm YılıGörüntüle
8İLMÎ, Ahmed Çelebid. ? - ö. Mart-Nisan 1739Ölüm YılıGörüntüle
9MENGLİ GİRAY (I.)d. 1445-46 - ö. 1514-15MeslekGörüntüle
10REZMÎ, Bahadır Girayd. 1602 ? - ö. 1641MeslekGörüntüle
11ŞAHİN GİRAYd. 1745 - ö. 1787MeslekGörüntüle
12AHMEDÎd. ? - ö. 1737Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13FEYZÎ (ELÎFÎ), Elîfîzâde Feyzullâh Efendid. ? - ö. 20 Haziran-19 Temmuz 1765Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14SÂLİK, Kasımpaşalıd. 1717-18 - ö. 1800'den sonraAlan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15FERAH ÇELEBİ, Ferah Mehmed Efendid. ? - ö. 1601Madde AdıGörüntüle
16RÂZÎ, Paydarzâde/Haydarzâde Mehmed Râzî Efendid. ? - ö. 1693-94Madde AdıGörüntüle
17GENCÎd. ? - ö. 1648-49Madde AdıGörüntüle