Oktay, Ahmet

Ahmet Oktay Börtecene
(d. 21 Ocak 1933 / ö. 03 Mart 2016)
Şair, deneme yazarı, edebiyat tarihçisi, eleştirmen, gazeteci.
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

21.01.1933'te Ankara'da doğmuştur. Babası Yusuf Kenan Bey, annesi ise Havva Hayriye Hanım'dır. Asıl adı Ahmet Oktay Börtecene'dir. Soyadını kullanmama sebebi hem şiire başladığı dönemde iki sözcüklü adların tercih edilmesi hem de soyadını bir şair için uzun bulmasıdır. İlkokulu 1941-1945 yılları arasında Ankara Mimar Kemal İlkokulu'nda ortaokulu ise Cebeci Üçüncü Ortaokulu ve Cebeci Dördüncü Ortaokulu'nda okumuştur. Ardından Ankara Atatürk Lisesi'nde eğitimine başlamıştır. Bu yıllarda Yılmaz Gruda, Ahmet Arif, Enver Gökçe, Şevki Akşit gibi isimlerde oluşan bir çevresi olmuştur. Atatürk Lisesi'nde iken Nazım Hikmet'in kitaplarını okula getirdiği için okul disiplin kuruluna verilmiş ve okulda bir soruşturma geçirmiştir. Atatürk Lisesi'nde başlayan lise eğitimini Bursa Lisesi'nde devam etmiş ancak lise eğitimini siyasal sebeplerden tamamlayamamış ve 1952'de Ankara'ya dönmüştür.

Ankara'ya dönünce de iş hayatına atılmıştır. İlk olarak Malul Gaziler Derneği'nde ardından da İstatistik Genel Müdürlüğü'nde çalışmıştır. 1957'de ailesiyle birlikte İstanbul'a gelmiş ve kısa bir süre Oğuz Haluk'un açtığı dil kurslarına yazılı metinler hazırlamıştır. 1957-1958 yıllarında İsmet Ay, Sevim Burak, Ömer Uluç, Fikret Hakan, Demir Özlü, Özdemir Asaf, Metin Erksan, Asaf Çiğiltepe, Selahattin Hilav gibi isimlerle arkadaşlık etmiştir. 1958'de askerliğini yapmak üzere Sivas'a gitmiştir. 1960'ta askerden dönmüş ve bir süre Mustafa Nevzat İlaç Laboratuvarı'nda muhasebecilik yapmıştır. Kısa bir süre içerisinde buradan istifa edip gazeteciliğe adım atmış ve Yeni İstanbul gazetesinin Ankara muhabiri olmuştur. Yeni İstanbul'daki işinden sonra Ankara Ekspres gazetesinde parlamento muhabirliği ve fıkra yazarlığı yapmıştır. Buradaki işi de uzun sürmemiş ve 1962'de buradan ayrılmıştır. Bu evrede ileride eşi olacak Tülay Tura ile tanışmıştır. İşsizliğe daha fazla dayanamayarak 1962'de İstanbul'a dönmüştür. Ankara'da çıkartılacak olan İktisat ve Piyasa adlı yayın organından iş teklifi alınca tekrar Ankara'ya gitmiştir. 1964'te Tülay Tura ile evlenmiştir. İktisat ve Piyasa'nın kapanması üzerine bir başka gazete olan Vatan'da çalışmaya başlamıştır.

1965'te ise TRT Ankara Haber Merkezi'ne geçmiş ve buradaki görevini 1976'ya kadar sürdürmüştür. 1976'da TRT'den ayrıldıktan sonra Ak Ajans ve Dünya gazetesinde görev almıştır. 1978'de tekrar TRT'ye geri dönmüş ve İstanbul Radyosu Haber Şubesi Müdürü olmuştur. 1982'de emekli olana kadar da bu görevini sürdürmüştür. Emekli olduktan sonra Milliyet gazetesinde yazı işleri müdürlüğü yapmış ve bu görevini de 1993'e kadar yürütmüştür. 1993'te çalışma hayatına veda etmiş ve zamanının bütününü yazıya, edebiyata ayırmaya başlamıştır. Bir çocuk sahibi olan sanatçı 03.03.2016'da, 83 yaşında vefat etmiştir.

Ahmet Oktay, 1965 yılında Her Yüz Bir Öykü Yazar ile Yeditepe Şiir Ödülü'nü; 1987 yılında Yol Üstündeki Semender ile Behçet Necatigil Şiir Ödülü'nü; 1991 yılında Ağıtlar ve Övgüler ile Türkiye Yazarlar Birliği tarafından verilen Yılın Şairi Ödülü'nü; 2002 yılında Hayalete Övgü ile Akdeniz Altın Portakal Şiir Ödülü'nü; aynı yıl Yalova Belediyesi tarafından düzenlenen 4. Uluslararası Şiir Akşamları'nda Türk şiiri ve edebiyatına katkılarından dolayı Onur Ödülü'nü ve TÜYAP 12. İstanbul Sanat Fuarı'nda Türk plastik sanatına kaktılarından dolayı yine Onur Ödülü'nü; 2006 yılında şiirin gelişimini önceleyen şiir çalışmaları sebebiyle Homeros Şiir Ödülü'nü; 2008 yılında PEN Şiir Büyük Ödülü'nü; 2010 yılında çağdaş poetikanın gelişimine katkılarından dolayı 12. Nüzhet Erman Şiir Ödülü'nü; 2012 yılında ise edebiyat çalışmaları dikkate alınarak 6. Mersin Kenti Edebiyat Ödülü'nü almaya hak kazanmıştır.

Şair, deneme yazarı, edebiyat tarihçisi, eleştirmen, gazeteci Ahmet Oktay, kendini öncelikli olarak şair görmüştür. Şiire olan ilgisi ortaokul yıllarında başlamıştır. Bu dönemde yazdığı ilk şiirleri hece ölçüsüyledir. Lise yıllarında edebiyat öğretmeni sayesinde Nazım Hikmet'in şiiriyle tanışmış ve Marksist şairlere yakınlık duymuştur. İlk şiiri 1952'de Aziz Nesin yönetiminde çıkan ve Türkiye Sosyalist Partisi'nin yayın organı niteliğindeki Gerçek dergisinde yayımlanmıştır (Cengiz 2004: 25). Şiir ve yazıları Kaynak, Mavi, Şairler Yaprağı, Dünya, Pazar Postası, Yeditepe, Papirüs, Cumhuriyet, Birikim, Gösteri, Milliyet Sanat, Cogito, Kitap-lık gibi gazete ve dergilerde çıkmıştır.

1952'de çıkmaya başlayan Mavi dergisinde yazmış, Attila İlhan'ın dergide toplumcu gerçekçi yazılaryazmasını sağlayarak derginin toplumcuçizgiye kaymasını sağlamıştır.1956'da yayın hayatı son bulanMavi dergisi, İkinci Yeni şiirinin ve 1950 sonrası hikâye ve romanının ortaya çıkışında etkili olmuştur. (Doğan 2007: 506). Sanatçı, anlamın bütünüyle şiirden uzaklaşmasına karşı olmakla birlikte İkinci Yeni'nin imgeyi ve farklı anlatım tekniklerini öne çıkaran tutumunuolumlu karşılamış, kendi şiirlerinde uygulamıştır.

İlk şiirlerinde Nazım Hikmet, "okulum" dediği Enver Gökçe ve Ahmet Arif'in etkisi görülen şair, 1960'ların başında bu etkiden sıyrılmıştır. Esas itibarıyla Marksist-toplumcu gerçekçi damardan vazgeçmeyen şair, varoluşçuluktan etkilenerek bireyişiirine dahil etmiştir. Sürgün, sosyal adaletsizlik, yoksulluk, intihar, ölüm, yaşam, varoluş, hüzün gibi temaları toplumcu bir anlayışla bireye odaklanarak irdelemiştir (Yürek 2014: 229). Şiirlerinde toplumcu tavırla hayatın farklı yönlerini kapsamlı bir şekilde gözlemlemiş ve bunu şiirine yansıtırken bireyi, yazınsallığı, imgeselliği ön planda tutmuş, yaşananların birey üzerindeki etkilerini işlemiştir. Ahmet Oktay anlamı dışlamamış ama şiirde anlamın kendini kolayca ortaya koymasınada sıcak bakmamış ve imgesel anlatımı tercih etmiştir. Ahmet Oktay temaları ağır bir dil yerine arı bir Türkçeyle işlemiştir (Hızlan 1998: 13). Şiirinin dili bir taraftan konuşma dilinden diğer taraftan belirli bir kültür düzeyinin anlayabileceği dilden beslenmiştir. Şair, arı bir dil kullansa da kolay anlaşılabilen şairlerden değildir. Biçim açısından kendini tekrar etmek istememiş, şiirlerinde çeşitli biçimleri kullanmıştır. Bu yönleriyle şair, toplumcu anlayışla İkinci Yeni anlayışını birleştirmiştir. Bu özellikler Ahmet Oktay'ı toplumcu duyarlılığı olan modern bir şair kılmaktadır. (Metin 2007: 77-78)

Ahmet Oktay, edebiyatın farklı meseleleri hakkında yazılar yazan bir sanatçıdır. Şiiriyle beraber ilerleyen yazı hayatının ilk örneğini 1950'de Güney dergisinde yayımlamıştır. Yazılarında, incelemelerinde edebiyatın çeşitli hususları üzerine tespitler, eleştiriler, çözümler sunmuştur. Eleştiri yazılarında Marksist anlayış ekseninde değerlendirmeler yapmakla birlikte farklı eleştiri yöntemlerinden yararlanmıştır. 1980'lere kadar Marksist estetik ve sanat algısıyla inceleme ve eleştiriler kaleme alan sanatçı 1980'lerden sonra Marksist estetik anlayışını korumakla birlikte Frankfurt Okulu'nun estetik anlayışındanda etkilenmiştir. Kültür endüstrisi ve popüler kültür kavramlarını öne çıkaran yazılarında Marksist estetik anlayışının eksikliklerini ifade etmekten geri kalmamıştır (Yılmaz 2013: 39). Eleştiride her zaman ideolojik bir tutumun gerekliliğini savunan sanatçı, ideolojiye körü körüne bağlanmaya, gelişmelerden uzak kalmaya karşıdır.

Denemelerinde popüler kültür, modernizm, postmodernizm, medya, siyaset, ideoloji, küreselleşme konularını Marksist anlayıştan hareketle inceleyer. Tplumsal hayatı, gelişmeleri takip eden yazar, tespitlerini, düşüncelerini denemelerinde sunmuştur. Bununla birlikte sanatçının denemelerini şiirinden ayrı tutmak mümkün değildir. Ahmet Oktay'a göre her ikisi de yazma işidir; aralarındaki fark sadece biçimdir (Ahmet Oktay 1995: 429).

Edebiyat tarihi alanında da çalışan Ahmet Oktay, 1923-1950 yıllarını kapsayan Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı adlı bir edebiyat tarihi kitabı kaleme almıştır. Sanatçının şiir dışında ortaya koyduğu tek edebî eser örneği Kurt Dişi adlı bir tiyatro oyunudur. Kitap halinde yayımlanmayan bu eser 1971-1973 yıllarında Devlet Tiyatroları'nda sahnelenmiştir.

1950'lerden beri edebiyat hayatının içerisinde olan Ahmet Oktay, başta şiir olmak üzere inceleme, eleştiri, deneme, edebiyat tarihi, hatıra, tiyatro oyunu türlerinde örnekler vermiş bir sanatçıdır. Edebî hayatı boyunca, eser ürettiği her alanda değişime, gelişime açık olmuş, dönemindeki gelişmeleri takip etmiş ve konumunu buna göre belirlemiştir. Hayatının her evresinde Marksist estetik anlayışına bağlı kalmış ama bu anlayışın eksik yönlerini tespit edip eleştirdiği de görülmüştür. 1950'li yıllarda Türk kültür ve edebî hayatında etkili olan varoluşçuluk akımından, 1980'lerde Frankfurt Okulu'nun düşüncelerinden etkilenmiştir.

Kaynakça

Ahmet Oktay, (1995). İnsan, Yazar, Kitap. İstanbul: Ark Yayınları.

Aydın, Serdar (2012). Ahmet Oktay'ın Poetikası İçin Bir Yaklaşım. İstanbul: Alkım Yayınları.

Cengiz, Metin (2004). Hayat, Edebiyat, Siyaset/ Ahmet Oktay ile Dünden Bugünden. İstanbul: Everest Yayınları.

Doğan, Mehmet Can. (2007). "Mavi Çıkışı". Türk Dünyası Edebiyatı Tarihi. Cilt no: 8. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. 499-506.

Doğan, Mehmet Can (2012). "Ahmet Oktay'ın Çıkışı ve Oluş Süreci". Kitap-lık.163.

Durak, Mustafa. yay.hzl. (1998). Her Yönüyle Ahmet Oktay. Bursa: Bursa Valiliği Yay.

Ercan, Enver (2001) "Ahmet Oktay İle Söyleşi". Varlık. 1128: 8.

Hızlan, Doğan (1998). "Esin Perisini Kışkışlayan Şair". Her Yönüyle Ahmet Oktay. Bursa: Bursa Valiliği Yay.

Kâhyaoğlu, Orhan (1992). "Ahmet Oktay'ın Düşünce-Şiir Süreci". Hürriyet Gösteri. 132: 52-55.

Kayıran, Yücel (1998). "Ahmet Oktay'ın Değeri ve Bilinmezliği". Hürriyet Gösteri. 207: 39-42.

Koyuncu, Celal (1994). "Pusulası Kültür Olan Şair: Ahmet Oktay". Cumhuriyet Kitap. 211: 12-14.

Metin, Ali K. (2007). "Ahmet Oktay'ın Şiirinde Modernist ve Varoluşçu Tezahürler". Hece. 130: 76-83.

Özdemir, İlker (1996). Popüler Kültürün Siyasal Rolü: Ahmet Oktay ve Ünsal Oskay'ın Yaklaşımlarında Türkiye'de Popüler Kültür Tartışması. Yüksek Lisans Tezi. Ankara. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.

Tüzün, Ahmet. yay.hzl. (2005). Hayalete Övgü Odağında Ahmet Oktay Şiiri. İstanbul: Alkım Yay.

Yılmaz, Mehmet (2013). Ahmet Oktay'ın Hayatı Sanatı ve Şiiri Üzerine Bir İnceleme. Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.

Yürek, Hasan (2012). Ahmet Oktay'ın Şiir Dünyası. Ankara: Gazi Kitabevi.

? (2001). "Oktay, Ahmet". Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi. II. İstanbul: Yapı Kredi Yay. 737-739.

? (2012). "Ahmet Oktay Şiiri". Kitap-lık. S. 163.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HASAN YÜREK
Yayın Tarihi: 25.03.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Gölgeleri KullanmakDost / İstanbul1963Şiir
Her Yüz Bir Öykü Yazar- / İstanbul1964Şiir
Dr. Kaligari'nin DönüşüDost / İstanbul1966Şiir
SürgünAda / İstanbul1979Şiir
Sürdürülen Bir Şarkının TarihiTan / İstanbul1981Şiir
Bir Arayışın Yazıları, Bir Yazının ArayışlarıYazko / İstanbul1981İnceleme
Yazın, İletişim, İdeolojiAdam / İstanbul1982İnceleme
Kara Bir Zamana AlınlıkAda / İstanbul1983Şiir
Yazılanla OkunanYazko / İstanbul1983İnceleme
Toplumcu Gerçekçiliğin KaynaklarıB/F/S / İstanbul1986İnceleme
Yol Üstündeki SemenderAda / İstanbul1987Şiir
Kültür ve İdeolojiGür / İstanbul1987İnceleme
Toplumsal Değişme ve Basın: 1960-1986B/F/S / İstanbul1987İnceleme
Karanfil ve Pranga: Ahmet Arif'in Şiiri Üzerine Eleştirel Bir çalışmaMetis / İstanbul1990İnceleme
Raffaello'nun DirenişiSanat Çevresi / İstanbul1990İnceleme
Sanat ve SiyasetYön / İstanbul1990İnceleme
Ağıtlar ve ÖvgülerTelos / İstanbul1991Şiir
Gizli Çekmece: Basın, TRT, Edebiyat ve Bohem Dünyasından Resimli Hayat-ı Hakikiye SahneleriYılmaz / İstanbul1991Hatıra
Zamanı SorgulamakRemzi / İstanbul1991İnceleme
Kabul ve RedSimavi / İstanbul1992İnceleme
Şair ile KurtarıcıKorsan / İstanbul1992Deneme
Bir Sanrı İçin Gece MüziğiTelos / İstanbul1993Diğer
Türkiye'de Popüler KültürYapı Kredi / İstanbul1993İnceleme
Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı: 1923-1950Kültür Bakanlığı / Ankara1993Edebiyat Tarihi
İnsan, Yazar, KitapArk / İstanbul1995Deneme
Şiddet, Söz, YaşamArk / İstanbul1995Deneme
Medya ve HedonizmaYön / İstanbul1995Deneme
Az Kaldı KışaSel / İstanbul1996Şiir
Gözüm Seğirdi VakittenYapı Kredi / İstanbul1996Şiir
Söz Acıda SınandıYapı Kredi / İstanbul1996Şiir
İsrafil'in Sûr'uYapı Kredi / İstanbul1997İnceleme
Aydın AyanBilim sanat Galerisi / İstanbul1997İnceleme
Gece Defteri: Yazınsal GünlüklerYapı Kredi / İstanbul1998İnceleme
Şeytan, Melek, Soytarı: Selim İleri'nin Romancılığı ve RomanlarıOğlak / İstanbul1998İnceleme
Postmodernist Tahayyüle İtirazlarİnkılâp / İstanbul2000Deneme
Siyasal İslâma İtirazlarİnkılâp / İstanbul2000Deneme
Tülay Tura BörteceneBilim Sanat Galerisi / İstanbul2000İnceleme
Hayalete ÖvgüYapı Kredi / İstanbul2001Şiir
Şairin Kanı: Yazınsal Eleştiriler 1 (1954-2000)Yapı Kredi / İstanbul2001Eleştiri
Anlatılanların Aynası: Yazınsal Eleştiriler 2 (1954-2000)Yapı Kredi / İstanbul2001Eleştiri
Cihat ÖzegemenBilim Sanat Galerisi / İstanbul2001İnceleme
Resim YazılarıBilim Sanat Galerisi / İstanbul2002Eleştiri
Metropol ve İmgelemİş Bankası / İstanbul2002Araştırma
Romanımıza Ne Oldu?Dünya / İstanbul2003Eleştiri
Entelektüel TereddütEverest / İstanbul2003İnceleme
İliği Olmayan Düğme-Radyo Konuşmaları 1Everest / İstanbul2005Deneme
Ne Söylesem Bir Eksik-Radyo Konuşmaları 2Everest / İstanbul2005Deneme
Kahramanın ÖlümüAlkım / İstanbul2005İnceleme
LiriklerDigraf / İstanbul2007Şiir
Kaç Kişiyiz Kendimizde: Toplu Şiirlerİthaki / İstanbul2007Şiir
İmkânsız Poetikaİthaki / İstanbul2008İnceleme
Popüler Kültürden TV Sömürgesineİthaki / İstanbul2009İnceleme
Emperyalizm, Roman ve Eleştiriİthaki / İstanbul2010İnceleme
Kurt Dişi- / --Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Ateş, Türkand. 1939 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Zeynep Altıok Akatlıd. 01 Ocak 1968 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Denizer, Ümitd. 25 Şubat 1948 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4EKBER ZERBALIOĞLU CAFEROVd. 1933 - ö. 1990Doğum YılıGörüntüle
5Sarıkahya, Teomand. 1933 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6Sav, Ergund. 01 Ocak 1933 - ö. 13 Şubat 2015Doğum YılıGörüntüle
7M. Cemal Kırzıoğlud. 6 Nisan 1920 - ö. 9 Nisan 2016Ölüm YılıGörüntüle
8Mehmet Müfitd. 25 Kasım 1952 - ö. 20 Kasım 2016Ölüm YılıGörüntüle
9Recep Bugariçd. 1934 - ö. 23 Nisan 2016Ölüm YılıGörüntüle
10İbrahim Tenekecid. 09 Eylül 1970 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Uçurum, Mustafad. 10 Haziran 1973 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Behram, Nihatd. 18 Kasım 1946 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Ayfer Cengizd. 1963 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14İsmail Dervişoğlud. 1965 - ö. 25 Şubat 2015Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Esra Kahramand. 1959 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Akyürek, Ahmet Remzid. 1872 - ö. 6 Kasım 1944Madde AdıGörüntüle
17Ahmet Hadi Maksudid. 1868 - ö. 1941Madde AdıGörüntüle
18Ada, Ahmetd. 20 Mayıs 1947 - ö. 19 Mart 2016Madde AdıGörüntüle