Yekta Güngör Özden

(d. 5 Haziran 1932 / ö. ?)
Hukukçu, yazar, şair
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Yekta Güngör Özden, Tokat’ın Niksar ilçesinde öğretmen bir babanın ve ev hanımı bir annenin çocuğu olarak 5 Haziran 1932’de dünyaya geldi (Işık, 2007: 2852). Özden, Sivas kökenli köklü bir aileye mensuptur. Okuma yazmaya önem veren ailesi devlete birçok yargıç ve öğretmen yetiştirdi. Yargıç olan büyükbabası 1925’te vefat etti. Büyükdedesi ABD Başkanı Wilson’a kınama telgrafı çeken Niksar Redd-i İlhak Cemiyeti Başkanı, İstiklal Madalyası sahibi ve önceki belediye başkanlarından Hacı Mahir Turhan’dır. İlk ve ortaokulu Niksar’da, Ulucan İlkokulu (1941) ve Niksar Ortaokulu’nda (1946) liseyi Samsun, Tokat ve Kayseri’de okuduktan sonra Sivas’ta (1951) tamamladı. Yüksek tahsilini 1956’da Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde yaptı. Öğrencilik yıllarında Ankara Üniversitesi Talebe Birliği Yönetim Kurulu Üyeliği ile Türkiye Milli Talebe Federasyonu Yayın Komisyonu Başkanlığı’na getirildi. Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Levazım Şefliği’nde ve Karayolları Genel Müdürlüğü Personel Dairesi’nde çalıştı. Ankara Barosu’nda değişik görevlerde bulunduktan sonra 1965-66’da genel sekreterlik, 1972-74’te başkanlık görevlerini yürüttü (Işık 2007: 2852). 13 yıl öğretmenlik ve öğretim görevliliği yaptı. Yedek subaylığını 1958-1959’da İstanbul Boğazı Müstahkem Mevki-i Komutanlığı Muhabere Bölüğü’nde tamamladı (Özden 2007). 1979 yılına kadar serbest avukat olarak çalıştı. Bu dönemde CHP, Ulus gazetesi, ODTÜ gibi kuruluşlarla İsmet İnönü ve Bülent Ecevit gibi isimlerin avukatlığını üstlendi. 1988’de Anayasa Mahkemesi Başkan Vekilliğine, 1991’de ilk kez, 1995’te ikinci kez Anayasa Mahkemesi Başkanlığına getirildi (Işık 2007: 2852).

Özden, 1 Ocak 1998’de emekli olduktan sonra aynı yıl Atatürkçü Düşünce Derneği Genel Başkanlığına, 2000’de Türk Hukuk Kurumu Başkanlığına, 2002’de CDP Genel Başkanlığına seçildi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi’nde yüksek lisans ve doktora düzeyinde “Anayasa Sorunları” ve “Siyasal Sistemler” ile Ufuk Üniversitesi’nde “Anayasa Yargı” ve “Türk Devrim Tarihi” derslerini verdi. Türk Kanser Araştırma ve Savaş Kurumu, Atatürkçü Düşünce Derneği, Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği, Türk Hukuk Kurumu, Edebiyatçılar Derneği ve Türkiye Felsefe Kurumu üyesidir (Işık 2007: 2852-2853).

Yazı ve şiirlerini Ulus, Milliyet, Cumhuriyet, Akşam, Barış, Ankara Ekspres, Yeni Asır, Sesimiz, Tokat Postası, Öğretmen, Niksar’ın Sesi, Dünya, Bugün, Varlık, Devrim Gençliği, Devrimci, Kemalist Ülkü, Devinim, Yeni Adalet, Sanat Çevresi, Türk Dili, Çağdaş Türk Dili, Yazko, Karşı, Aykırı Sanat, Yeni Adana, Türk Solu, Düşün, Devlet, Yankı, Mülkiyeliler Birliği, İş Bankası, SSK, Noterler Birliği, Abece, Yeni Adalet, Devinim, Hukukçu, Atatürkçü Düşünce gibi gazete ve dergilerde yayımladı. Kendisi de 1975’te 4 sayı olarak Türkiye Hukuk Dergisi’ni çıkardı. Ankara Barosu Dergisi’nin yazı kurulu üyeliğini yaptı. Güfteleri Özden’e ait olan on şarkı, iki marş ve bir senfoni bulunmaktadır. Avukatlık Yayası’ndaki “Avukatlık Andı” ve KKTC’nin “Bağımsızlık Andı”nın yazarıdır (Işık 2007: 2853).

Çeşitli kuruluşlardan onlarca ödüle değer görülen Özden, birçok kez Yılın Hukukçusu seçildi. Pek çok kez Atatürk ödülünü aldı. Aralarında ODTÜ, Ankara Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi gibi üniversitelerin bulunduğu birçok üniversiteden onursal doktora payesi aldı. 1988’de Türk Dili Onur Ödülü’ne, 1995’te Ankara Rotary Kulüpleri tarafından Uluslararası Rotary Paul Haris Dostluk Madalyası’na, 1998’de Sanat Kurumu Onur Ödülü’ne, 2009’da Dil Bayramı Onur Ödülü’ne layık görüldü. 2001’de Ankara Batıkent’teki bir parka, Çorlu’da, Turhal Ulutepe’de birer caddeye, Ayvalık Küçükköy’de bir sokağa adı verildi. Eşi emekli öğretmen Fatma Necla Özden’i Mayıs 2019’da kaybeden Yekta Güngör Özden’in psikolog bir kızı ve uzman hekim bir oğlu bulunmaktadır.

Deneme ve inceleme ve eleştirel yazıları da bulunan Özden, ilk şiiri “Yeşil Yeşil”i 1949 yılında Yeni Herhafta dergisinde yayımladı (Tanrısever 1997: 11). Daha sonra Hakikat ve Hürses gazetelerinin sanat sayfalarında çıkan şiirleri, Varlık, Türk Dili, Çağdaş Türk Dili, Antoloji, Söylem, Karşı, Aykırı Sanat, Kemalist Ülkü, Yeşilay, Eğitim, Nilüfer, Kaynak, Hisar, Ilgaz, Mülkiye, Kırkmerdiven, Kıyı ve Çağdaş başta olmak üzere çok sayıda dergi ve antolojide yer aldı. Özden, ilk şiir kitabı olan Dilek’i 1953’te yayımladı. Bu kitabı 1960’ta Taş Ayna, 1981’de Bir Gün Belki ve Atatürk İçin Şiirler, 1991’de Çağrı Barışa, Özgürlüğe, Mutluluğa ve Yüreğim Güneş, 2001’de Kendine Tutsak Yürek, 2009’da Dünden Kalan ve 2011’de Kırık Çizgiler adlı şiir kitapları izledi. Bununla birlikte önceki şiirlerinden oluşturduğu seçkileri 1994’te Tançiçeği adı altında topladı. Atatürk ile ilgili şiirlerini ise 1994’te Atatürk Şiirleri adı ile yayımladı. 1999’da yayımlanan Aşkımız Şiirimiz ve 2004’te yayımlanan Şiirlerle Atatürk adlı kitaplarda onlarca şairden derlediği şiirlerle Atatürk şiirleri seçkisini meydana getirdi.

Şiirlerinde Atatürk sevgisi, geçmişe özlem, yalnızlık, çocuk, aşk sevgi, mutluluk, bağımsızlık, adalet, ölüm karşısındaki çaresizlik, acı, özgürlük gibi temaları sade bir dille işlemeyi tercih etti. Hukukçu kişiliğinden sıyrılarak sanatçı kişiliğini ve duygusal yönünü yansıttığı şiirlerinde çok geniş bir yelpaze içinde toplumsal temaları işledi. Yüreği insan, çocuk, doğa ve yurt sevgisi ile dolu olan Özden, şiirlerinde toplumun farklı kesimlerinden insan manzaralarına yer verdi. Ekmek derdinde olan dilenci, boyacı, hamalın sıkıntılarına ortak oldu. Şiirlerinde yer yer anılarına sığındı, dış dünyayı, tabiat unsurlarını sıklıkla kullandı. Yüreğim Güneş kitabındaki derin bir yaşama sevinci ve azminin kendisini gösterdiği şiirlerinde ağaca, buluta, böceğe, güneşe selam durdu: Günaydın ağaca, buluta/Günaydın böceğe, kuşa/Günaydın güneşe, yağmura/Günaydın dosta, düşmana (“Günaydın” şiirinden). “Boşuna” şiirindeki “Bata çıka tutunuyoruz yaşama/Boşuna bekleyişler…” dizelerinde görüldüğü gibi kimi zaman ümitsizliğe kapılsa da geleceğe olan inancını diri tuttu. ”İsterse kimse sevmesin beni/Ben sevdikçe yaşıyorum” (“Sevdikçe”den) mısralarıyla yaşamının kaynağının sevgi olduğunu fısıldadı.

Özden’in şiirini halkının ve ülkesinin beslediğini söylemek mümkündür. Şiirlerinde Atatürk’ü ve onun önderliğindeki devrimleri işaret etti. Aydınlık bir Türkiye’ye kavuşmanın özlemini dile getirdi. Bu bağlamda bireye görev ve sorumluluklarını anımsattı. Şiirlerinde sıkça geçen bağımsızlık, egemenlik, özgürlük, aydınlık, Cumhuriyet, bayrak, bayram gibi kavramlar onun aydınlık ülkesinin anahtarları oldu. Toplumsal duyarlılığa haiz Özden, bombalı suikast sonucu yaşamını yitiren yazar Uğur Mumcu’ya atfen kaleme aldığı “Büyük Acı” şiirinde adalet ve barışın simgesi”, “toplumun bilinci” diye nitelediği Mumcu’nun vefatından duyduğu üzüntüyü dile getirdi. “Çağrı” şiirinde insanları barış ve özgürlüğe davet etti. Pek çok mısraında aydınlık geleceklerin ancak mücadele ile kazanılabileceğini, özgürlük yolunda dökülen kanlar üzerinde aydınlık nesillerin yükseleceğini vurguladı (Tanrısever 1997: 11). Hayata bakışındaki sıcaklığı ve coşkuyu şiirlerine de taşıyan Özden, şiirlerinde sade bir dil kullanmayı tercih etti. Kimi şiirlerinde ise Öztürkçe kullanımı ile dikkat çekti.

Kaynakça

Işık, İhsan (2007). Işık, İhsan (2007). Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi. C. 7. Ankara: Elvan Yayınları. 2852-2853.

Özden, Yekta Güngör (1990). Yüreğim Güneş. Ankara: Tisamat Yayınevi.

Özden, Yekta Güngör (1994). Tançiçeği. Ankara: Fe Yayınları.

Özden, Yekta Güngör (2007). https://kemalistihtilal.wordpress.com/2007/07/31/yekta-gungor-ozden/ (Erişim tarihi: 14.07.2019)

Özden, Yekta Güngör (2015). Sömürü. İstanbul: İleri Yayınları.

Tanrısever, Bahar (7 Ağustos 1997). “Açacak Tançiçeği Devrimin”. Cumhuriyet. 11.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. SERAP ASLAN COBUTOĞLU
Yayın Tarihi: 18.10.2019
Güncelleme Tarihi: 20.12.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
DilekDoğuş Matbaası / Ankara1953Şiir
Başveren Bir İnkılapçıTMTF Yayınları / Ankara1953Derleme
Taş AynaDoğuş Matbaası / Ankara1960Şiir
Hukuk Rehberi Cilt 1Halk Yayınevi / Ankara1967Derleme
Türkiye Cumhuriyeti AnayasasıDoğuş Matbaası / Ankara1971Derleme
Atatürk İçin ŞiirlerSpor Toto Kültür Hizmetleri Yayını / Ankara1981Şiir
Bir Gün BelkiTisa Matbaası / Ankara1981Şiir
Atatürk ve HukukAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1982Derleme
Hukuk Rehberi Cilt 2Seçkin Kitabevi / Ankara1987Derleme
T.C. Anayasası Anayasa Mahkemesi Kuruluş Yasası ve İçtüzüğüAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1987Derleme
Çağrı Barışa, Özgürlüğe, MutluluğaTisamat Yayınevi / Ankara1990Şiir
Yüreğim GüneşTisamat Yayınevi / Ankara1990Şiir
Hukukun Üstünlüğüne SaygıBilgi Yayınları / Ankara1990Deneme
Anayasa YargısıAnkara Üniversitesi Basım Evi / Ankara1991Derleme
Her Zaman AtatürkAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1994İnceleme
T.C. AnayasasıSeçkin Yayınları / Ankara1994Derleme
TançiçeğiFe Yayınları / Ankara1994Şiir
İnsan Hakları, Laiklik, Demokrasi YolundaBilgi Yayınları / Ankara1994Deneme
Her Zaman Atatürk’leAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1995Deneme
Atatürk’ün Devrim Koşusu GünlüğüBilgi Yayınları / Ankara1996İnceleme
Atatürk Türkiye’dirAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1997Deneme
Türkiye Atatürk’tür, Atatürk Türkiye’dirGazeteciler Cemiyeti Yayınları / Ankara1997Deneme
Atatürk ÖlümsüzdürAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1997İnceleme
İnsan Haklarına ve Temel Özgürlüklerine İlişkin Uluslararası Sözleşmeler ve Bu Sözleşmelere Yer Veren Anayasa Mahkemesi KararlarıAnayasa Mahkemesi Yayınları / Ankara1997Derleme
Nereden Baksa Güzel Nereden Baksan Güzel (Atatürk Şiirleri)Opus Yayınları / Ankara1997Antoloji
Özlü Sözler, Sözde SözlerCem Ofset / Ankara1999Antoloji
Atatürk ve DinDiyanet Vakfı Yayınları / Ankara1999İnceleme
Hukuk ve Demokrasi SavaşımıBilgi Yayınları / Ankara2001Derleme
Cumhuriyetçi DemokrasiBilgi Yayınları / Ankara2001Derleme
Tutsak YürekBilgi Yayınları / Ankara2001Şiir
Atatürk ve Atatürkçülükİleri Yayınları / İstanbul2001Deneme
Laiklik İçinİleri Yayınları / İstanbul2004Araştırma
Kuva-yı Milliye Ateşiİleri Yayınları / İstanbul2004Deneme
Atatürkçülük ve Kuvayı Milliyeİleri Yayınları / İstanbul2004Deneme
Şiirlerle Atatürkİleri Yayınları / İstanbul2004Antoloji
Özgün Sözlerİleri Yayınları / İstanbul2005Diğer
Atatürk Güneşiİleri Yayınları / İstanbul2005Deneme
Andımız Atatürkİleri Yayınları / İstanbul2006Deneme
Atatürk Bayrağıİleri Yayınları / İstanbul2007Deneme
Dünden KalanKendi Yayını / Ankara2009Şiir
Atatürk Özlemiİleri Yayınları / İstanbul2009Deneme
Atatürk’süz Yıllarİleri Yayınları / İstanbul2010Deneme
Demokrasi Masalıİleri Yayınları / İstanbul2011Deneme
Eski DefterKendi Yayını / Ankara2012Şiir
Kıyım ve Yıkımİleri Yayınları / İstanbul2013Deneme
Siyasal Karanlıkİleri Yayınları / İstanbul2014Deneme
Kırık Çizgilerİstiklal Matbaası / Ankara2011Şiir
ÇığlıkKendi Yayını / Ankara2015Şiir
Sömürüİleri Yayınları / İstanbul2015Deneme
Yangınİleri Yayınları / İstanbul2016Deneme
Gaflet Dalalet Hıyanetİleri Yayınları / İstanbul2017Deneme
Çağrıİleri Yayınları / İstanbul2019Derleme

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1GÜPÜR HAYDAR, Haydar Güpürd. 25.04.1955 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Tâlib, Şeyh Mehmed Tâlib Dede Efendid. ? - ö. 1689Doğum YeriGörüntüle
3Cemalettin Aykınd. 2 Şubat 1928 - ö. 18 Ocak 2012Doğum YeriGörüntüle
4Hayriye Çitoğlud. 22 Aralık 1932 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5RAHMAN ZARİÎ KARA MELİKÎd. 21.03.1932 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6KUL AŞUR, Aşur Koçakd. 1932 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7Mesut Özünlüd. 22 Ocak 1965 - ö. ?MeslekGörüntüle
8Aydın Afacand. 25 Kasım 1964 - ö. ?MeslekGörüntüle
9Orhan Veli Alıcıd. 1982 - ö. ?MeslekGörüntüle
10Kürşat Başard. 26 Ağustos 1963 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11Aydilge Sarpd. 25 Haziran1979 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12Ülkü Uluırmakd. 10 Eylül 1939 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13GÜNGÖR, İsmail Güngörd. 1957 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
14MEMDUH, Memduh Güngörd. 16.12.1952 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
15Güngör Gençayd. 24 Haziran 1934 - ö. 23 Nisan 2012Madde AdıGörüntüle