PAŞMAKÇIZADE, Seyyid Ali Efendi

(d. 1639/1048 - ö. 1712/1124)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 17. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

1048 /1639’da doğan Ali Efendi’nin babası Mehmed Efendi’dir. Babası da kadılık da hizmetinde bulun ve Üsküdar kadısı olduğu bir sırada 1093 / 1682’de vefat etti. Seyyid Ali Efendi, İlk eğitiminden sonra dönemin önemli hocalarından Abdurrahim Efendi, Dersiam Salih Efendi ve Cevherîzade Mehmed Efendi’den dersler aldı. Abdurrahîm Efendi’den mülazemet aldı. Minkârîzâde’nin derslerine devam etti. Eğitimini tamladıktan sonra müderris oldu. 1067/ 1657 Mehmed Ağa, 1078 / 1667-68 Hâmid Efendi, 1084 / 1673-74 Bâlî Efendi, 1085 / 1674-75’te Ümmüveledzâde, 1086 / 1675 Haydarpaşa, 1088 / 1677-78’de Gazanfer Ağa, 1089 / 1678-79’da Sahn-ı Semâniye medreselerine atandı. 1091 / 1680 Murat Paşa-yı Atîk, 1092 / 1681 Mahmud Paşa, 1094 / 1683 Yavuz Sultan Selim, 1097 / 1686 Süleymaniye medreselerine atandı. Müderrislik görevinden sonra kadılık görevine geçen Ali Efendi, 1097 / 1685-86’da Şam, 1098 / 1687’de Kudüs, 1101 / 1690 Edirne kadılığı görevlerinde bulundu. Aynı yıl nakibüleşraflık görevine getirildi. Kadılık görevinden ayrılınca İstanbul payesiyle Maraş ve Beypazarı arpalık olarak kendisine verildi. 1102 / 1691’de Anadolu kazaskerliğine getirildi. 1103 / 1692’de Rumeli kazaskeri oldu. 1105 / 1693’te bu görevden ayrıldı kendisine arpalık olarak verilen Gemlik’te ikamete mecbur edildi. 1106 / 1694’te Kahire’ye sürüldü. II. Mustafa’nın tahta çıkması üzerine affedilerek aynı yıl İstanbul’a döndü.. 1111 / 1699’da Eyüp kadısı oldu. 1112 /1700’de ikinci defa Rumeli kazaskeri oldu. (Şeyhî, 1989: 336-340; İpşirli, 2007: 186)

Seyyid Ali Efendi’nin hayatı siyasi çalkantılar ve olaylar içinde geçmiştir. “II. Ahmed'in tahta çıkarılmasını istemeyen grup içinde yer aldığından onun 1102 / 1691’ de cülusunda nakibüleşraf olarak kendisine biat ve dua ederken padişah tarafından sert biçimde azarlandı. Edirne Vak'ası sırasında 9 Reblülewel 1115/ 23 Temmuz 1703’te asiler Ali Efendi'yi şeyhülislam tayin ettirdilerse de işin sonunu iyi görmediğinden bunu kabule yanaşmadı; mafsal ağrılarının arttığını ve yürümede zorluk çektiğini, evden çıkamadığını söyleyerek asileri inandırdı. 19 Ramazan 1115 / 26 Ocak 1704’te şeyhülislamlık ikinci defa Ali efendi’ye verildi. Çorlulu Ali paşa’nın Ali Efendi ile olan çekememezlikleri neticesinde Ali Paşa’nın ısrarı ile şeyhülislamlık makamından alındı. 27 Şevval 1118 / 1 Şubat 1707’de bu görevden azledildikten sonra Edirnekapı dışındaki evinde ikamet etti. Ardından Rumelihisarı’ndaki bir yalıya taşındı. İstanbul’da kalması sakıncalı görüldüğü için Muharrem 1119 / Nisan 1707’de Sinop’a sürüldü. Bir süre sonra İstanbul’a döndü. 19 Cemâziyelevvel 1122 / 16 Temmuz 1710’da üçüncü defa şeyhülislam oldu. Bu dönemde Prut savaşının yapılması konusunda fetva vermiştir. (Şeyhî, 1989: 337-340; İpşirli, 2007: 185-186)
Ali Efendi, 4 Muharrem 1124 / 1 Şubat 1712’de vefat etti. Kabri, Edirnekapı dışında Emir Buhari Tekkesi yakınında Kemalpaşazade’nin kabri civarındadır.
Oğlu Abdullah Efendi de şeyhülislamlık yapTI. İlim, sahibi, mutedil ve kadirbilir biri olarak tanınmaktadır. Nakşibendî tarikatına mensuptur ancak Melami-Hamzavi meşrep biri olarak bilinmektedir. (Şeyhî, 1989: 337-340; İpşirli, 2007: 186)
Şeyhî, Seyyid Ali Efendi’yi şu şiiriyle övmektedir:

Bir zât-ı mekremet ki hisâl-ı hamîdesi / Tavsîf olsa sıgmaya hergiz ‘ibârete

Hulk-ı hasenle fıtrat-ı pâki ser-riştedir / Bundan ziyâde hüccet olur mu siyâdete

Âyîne-i zekâsına batsaydı Bû-Alî / Başlardı ‘akl u zihnine her dem mülâzemete** (1 hece fazlalığı var)

Çün irsle bulındı kerem ol vücûdda / Hâtem anun yanında fem açmaz sehâvete

Seyyid Alî Efendi kerîmü’ş-şiyem odur / Bin kez dinilse vasfı irişmez nihâyete (Şeyhî, 1989: 336)

Fetvalarını içeren bir mecmuası vardır. (Şeyhî, 1989: 339). Bunun dışında kaynaklarda zikredilen herhangi bir eseri yoktur.

Kaynakça

Ahmed Rifat Efendi. Devhatü’l-meşâyih Maa Zeyl. İstanbul. ts: 79-80.
Altınsu, Abdülkadir (1972). Osmanlı Şeyhülislamları. Ankara. 107-108.
İlmiye Salnâmesi (1334). İstanbul: Matbaa-i Âmire. 496-498.
İpşirli, Mehmet ( 2007). “Paşmakçızade Ali Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 34. İstanbul: TDV Yay. 185-186.
Mehmed Süreyya (1996). Sicill-i Osmânî. hzl. Nuri Akbayar - Seyit Ali Kahraman. C. III. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. 527.
Şeyhî Mehmed Efendi (1989). Şakaik-i Nu’maniye ve Zeyilleri Vekayiü’l-Fudalâ II. hzl. Abdülkadir Özcan. İstanbul: Çağrı Yay. 336-340.
 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. İBRAHİM HALİL TUĞLUK
Yayın Tarihi: 01.10.2014

Eserlerinden Örnekler


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1SÂMÎ, Mustafa Sâmî Beyd. ? - ö. 1645-46Doğum YeriGörüntüle
2HÂTİF, Ali Hâtif Efendid. ? - ö. 1823Doğum YeriGörüntüle
3Uşaklıgil, Halit Ziyad. 1865 - ö. 27 Mart 1945Doğum YeriGörüntüle
4FEYZÎ,Şeyhülislam Feyzullah Efendid. 1639 - ö. 1703Doğum YılıGörüntüle
5NÂMIK, Mehmed Nâmık Çelebi b. Hayyat İsmail Çelebid. ? - ö. 1712-13Ölüm YılıGörüntüle
6BENDÎ, Osman Çelebid. ? - ö. 1712-13Ölüm YılıGörüntüle
7EMÎN, Nazîrî-zâde Mehmed Efendi,d. ? - ö. 1712-13Ölüm YılıGörüntüle
8LEBÎB, İbrâhim Lebîbd. 1839 - ö. 1902MeslekGörüntüle
9RİYÂZÎ, Mehmed Şâhd. ? - ö. 1534MeslekGörüntüle
10MÜFTÎ, Ebû Bekir Efendid. 1766? - ö. 1830MeslekGörüntüle
11ŞÎR-İ JİYÂNd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12Feyzî, Sâlihd. ? - ö. 1715Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13ARZÎ, Mehmed Efendid. ? - ö. 1664Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14AHMED, Ahmed Efendid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
15ZİHNÎd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
16FAHRÎ, Mehmedd. ? - ö. 1735Madde AdıGörüntüle