RIZA

(d. 1858/1274 - ö. 1899/1315)
âşık
(Âşık / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Adı Rıza’dır. Daha çok Apalı’nın Rıza olarak tanındı. H.1274/M.1858 yılında Konya’nın Dinek nahiyesine bağlı Apa köyünde doğdu. Konya’da uzun süre Sandık Eminliği yapan Apalı Halil Efendi’nin oğludur (Ergun-Uğur 2002: 161). Gazimihal, doğum tarihini H.1265/M.1849 olarak vermektedir (1947: 50). Öğrenimini Konya’da tamamladı. Konya Muhasebe Tahrirat Kâtipliği yaptı. Niğde Sancağı Muhasebeciliği Vekâleti, Konya Hukuk Mahkemesi Azalığı gibi görevlerde bulundu. H.1315/M.1899 tarihinde Konya’da öldü (Yakıcı 1994: 197). Gazimihal’e göre ölüm tarihi H.1325/M.1909’dur (1947: 50). Mezarı Konya’da Şems-i Tebrizi Türbe/Camisinin avlusundadır (Ergun-Uğur 2002: 161).

Âşık Rıza’nın babası Nazenin tarikatının babalarından olduğu için kendisi de bu tarikata mensuptu. Bektaşiliğe dair nefesleri vardır. Saz, söz ve raks meclislerinde bulundu. İşret âlemleri yaptı. Saz çaldı. Âşıklara muammalar astı, muammalar çözdü. Rind görünüşlü, gamsız bir kişiydi. Şiirlerinde daha çok aruz veznini kullandı (Ergun-Uğur 2002: 161). Mehmet Halit Bayrı, Konya âşıklık geleneği içinde yetişmiş üçüncü bir Rıza’dan söz etmekte (1949: 6-7), fakat Konyalı olan bu üçüncü Âşık Rıza hakkında açık bir bilgi vermediği gibi doğum ve ölüm tarihlerini de belirtmemektedir (Yakıcı 1994: 197). Kanaatimizce Bayrı’nın varlığından söz ettiği üçüncü Rıza Konyalı Âşık Safderî’nin kardeşi olan Âşık Rıza’dır. Gazimihal’e göre bu Rıza, Âşık Safderi (Salih)’ den beş yaş küçüktür. H.1269/M.1853 yılında Konya’da doğdu. Ölüm tarihi bilinmemektedir. Ömrünü elinde sazıyla diyar diyar dolaşarak geçirdi. Mevlevi tarikatına mensuptu. Konya’da vefat etti. Kabri, Mevlana Türbesinin yakınındaki Üçler Mezarlığı’ndadır (Gazimihal 1947: 51). Eserler kısmında örnek olarak verilen “koşma” bu Rıza’ya, “divan”lar ise Apalı’nın Rıza’ya aittir. 

Kaynakça

Bayrı, Mehmet Halit (Ağustos, 1949). “Konyalı Âşık Rıza”, Türk Folklor Araştırmaları. 1: 6-7.

Ergun, S. Nüzhet-M. Ferit Uğur (2002). Konya Vilayeti Halkiyat ve Harsiyatı. hzl. Hüseyin Ayan. Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yay.

Gazimihal, Mahmut Ragıb (1947). Konya’da Musiki. Ankara: Halkevleri Yay.

Yakıcı, Ali (1994). “Başlangıcından 20. Yüzyıla kadar Konya’da Âşıklık Geleneği”, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi/GEFAD, Bahar.  177-204.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. ALİ YAKICI
Yayın Tarihi: 14.04.2015
Güncelleme Tarihi: 10.12.2020

Eserlerinden Örnekler

Koşma

Seçilmez cemalin ağı aliden

Sevdiğin dilruba göz kamaştırır

Esse saba yeli canan elinden

Dokunur zülfüne tel dolaştırır

Değmesin geysune yed-i bigane

Olmasın ber-akis rah-i revane

İrişirse telgrafın cihane

Korkarım rakıybe söz ulaştırır

Sergüzeştin beyan iden ekseri

Gel tele duyurma hublar serveri

Şirin için Ferhat olan Rıza’yı

Rah-i melameti aralaştırır

Gazimihal, Mahmut Ragıb (1947). Konya’da Musiki. Ankara: Halkevleri Yay. 51.

Divan

Bezm-i meyde ne cefalar nice gamlar görmüşüz

Biz hele pîr-i mugandan çok sitemler görmüşüz

Sordum ahvâl-i meyi ben saki-i gülçehreye

Dedi pây-ı humda rind-i muhteşemler görmüşüz

Hasret-i yâr ile çektik her nevi derd ü eza

Vasl için cânâneden derd ü elemler görmüşüz

Etmede ehl-i vefa tebcil insaniyyeti

Lîk âlemde yine bin bi-keremler görmüşüz

Etmeyiz asla Rıza mâdâna arz-ı ihtiyaç

Biz bu âlemde nice âli himemler görmüşüz


Ergun, S. Nüzhet, M. Ferit Uğur (2002). Konya Vilayeti Halkiyat ve Harsiyatı. hzl. Hüseyin Ayan. Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yay. 163.

Divan

Lutf-ı Hak’la ferde minnet etmedim etmem yine

Baş eğip bir merde minnet etmedim etmem yine

El-kanaa Kenzi’nin miftahına malik olup

El açıp namerde minnet etmedim etmem yine

Ben tabibi aşkı buldum Hamdülillahil kerim

Dehrde hiç derde minnet etmedim etmem yine

Serfürü etsin diyü ibram ederse de rakib

Aşk-ı yâr var serde minnet etmedim etmem yine

Ben ki bir Türk’üm Arap hatta Acem çingâneye

Ey Rıza hem Kürd’e minnet etmedim etmem yine

Ergun, S. Nüzhet, M. Ferit Uğur (2002). Konya Vilayeti Halkiyat ve Harsiyatı. hzl. Hüseyin Ayan. Konya: T.C. Konya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yay. 161-162.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HASAN HÜSEYİNd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2MANEVÎ, Konyalıd. ? - ö. 1591?Doğum YeriGörüntüle
3ÇENGÎ, Yûsuf Deded. 1605 - ö. 1669Doğum YeriGörüntüle
4ZİHNÎ, Zülfikârd. 1858 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5CEMÂLÎ, Ahmedd. 1858? - ö. 1913-1914?Doğum YılıGörüntüle
6DİLDARÎ, Hasand. 1858 - ö. 1917Doğum YılıGörüntüle
7AHMED HAMDULLAH EFENDİ, İstanbullud. ? - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
8SÂDIK, Babad. ? - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
9İHLASÎ, Mehmedd. ? - ö. 1899Ölüm YılıGörüntüle
10TAHSÎN, Hasan Tahsînd. ? - ö. 1862MeslekGörüntüle
11SEMÂ\'Î, Mustafa Efendid. ? - ö. 1176MeslekGörüntüle
12MESTÎ/AHMED, Mestçi-zâde Ahmed Efendid. ? - ö. 5 Nisan 1761MeslekGörüntüle
13CESİMÎ, Yusufd. 1835 - ö. 1917Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14YEĞEN ALİd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15DERDİYOKd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ELİFAĞA ELİ OĞLU SAİLOVd. 1943 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17KARÂNÎd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18ŞABAN AYANd. 1950 - ö. ?Madde AdıGörüntüle