SA’DÎ, Îsâ-zâde Seyyid Mehmed Sa’deddîn

(d. 1803/1218 - ö. 1866/1283)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Şairin künyesi Îsâzâde Seyyid Mehmed Sa’deddîn’dir. İsminin, Osmânlı Müelliflerinde “Su’âdeddin" şeklinde yazılmasının mürettip hatası olduğunu işaret eden torununun oğlu Yavsı’nın (Sa’dî: vr. 2a-4a) verdiği bilgilere göre Sa’deddîn Efendi, 1218/1803’te İstanbul’da doğmuştur. Babası, mevalîden Îsâzâde Mehmed Ȃrif Efendi’nin oğlu Galata Mollası Îsâzâde Mehmed Selîm Efendi’dir. Babasının dedesi Şeyhülislâm Ebussu’ûd Efendi’nin torunlarından Yahyâ Sa’deddîn Efendi'dir. Bu zat, tarih sahibi Bosnevî Îsâ Efendi’ye damat olduğu için çocuklarına ve torunlarına Îsâzâde denmiştir. Dolayısıyla Sa’dî’nin; büyük dedelerinden Şeyhülislâm Ebussu’ûd Efendi’yle hısımlık veya akrabalık bağı olan Sadrazâm Rumî Mehmed Paşa, Şeyhülislâm Hoca Sa’deddîn Efendi, Sun’ullâh Efendi, Şeyhülislâm Bahâyî Efendi, Vâiz Mehmed Elvânî Efendi ve Şeyhülislâm Mekkîzâde Mustafâ Ȃsım Efendi ile de nesepleri ilişkilidir. Akrabası Şeyhülislâm Mekkîzâde Mustafâ Âsım Efendi’den kendisine düşmesi gereken miras için talepte bulunmamıştır. Ancak sonunda dostlarının ısrarıyla Sultân Abdülmecîd’e konuyla ilgili bir arz-ı hâl vermiş, 1277/1860-61’de kendisine düşen hisseyi satarak Kuruçeşme’deki evini tamir ettirebilmiştir. Yavsı'nın torunu Kerra Atasagun'un aile şeceresine dayanarak verdiği bilgiye göre Sa’dî, Hadîce Peyker Hanım’la evlenmiş ve bu evlilikten tek çocuğu Ȃyişe Sıddîka Hanım dünyaya gelmiştir. Meşhur hattat Vahdetî Bey’le evlenen Ȃyişe Sıddîka Hanım’ın torununun çocukları da günümüzde İstanbul’da yaşamaktadır (ayrıntılı bilgi için bk. Kutlar 2003).

Sa’dî, komşusu Kuruçeşmeli Şefekat Efendi’den Farsça ve edebiyat okumuştur. İlim tahsil etmiş, meslek-i ilmiyeye sülûk ederek "bâb-ı fetvâ"ya dâhil olmuş ve terfi ederek "haremeyn" payesini almıştır. Sadrazâm Rumî Mehmed Paşa, Sun’ullâh Efendi, Vâiz Mehmed Elvânî Efendi vakıflarına da mütevellîlik yapmıştır. 1248/1832’de Eyüp’te Yahyâzâde Tekkesi şeyhi Rıfâ’î Hasîb Efendi’ye intisap etmiş, ayrıca Sa’diyye tarikatına da girmiştir. Yavsı; büyükannesinden naklen büyükbabasının iyi huylu, fevkalâde kanaatkâr, yumuşak mizaçlı, nazik, hoş sözlü melek gibi biri olduğunu ve 24 Cümadelulâ 1283/1866’da Çamlıca’da tebdil-i hava için kirada oturduğu evde vefat ettiğini belirtmiştir. Dolayısıyla şairin vefat yılının kimi kaynaklarda 1282/1865 olarak gösterilmesi (İnal 1940: 1550, Tuman 2001: 431) doğru değildir. Şairin naaşı, Eyüp’te Hazret-i Hâlid civarındaki Ebussu’ûd haziresinin caddeye bakan tarafına Şeyhülislâm Ebussu’ûd Efendi’nin ayak ucuna defnedilmiştir. Mezar taşındaki kitabe damadı hattat Vahdetî Efendi’nin hattıyladır. Kızı Ȃyişe Sıddîka Hanım da vasiyeti üzerine aynı mezarlıkta toprağa verilmiştir.

Arapça ve Farsçayı bu dillerde yazabilecek düzeyde bilen Sa’dî, fıkıh ve ilm-i nücumda mahirdir. İlm-i nücumla ilgili bazı “istihrâcât”ı kapsayan risâleler yazdığı belirtilmişse de günümüzde konuyla ilgili eserleri tespit edilememiştir. Gençliğinde yazdığı şiirlerinden meydana gelen bir Dîvânçe’si vardır. Dîvânçe’sinin 4 Rebiüssânî 1355 istinsah tarihli tek nüshası “Millet Kütüphanesi. Ali Emiri Efendi. 309/1”de bulunmaktadır. Dîvânçe-i Îsâzâde başlıklı bu nüsha, şairin kendi el yazısıyla olan mecmuasından kızının torunu Millet Kütüphanesi memurlarından “Suud Yavsı (Ebussuudoğlu)” tarafından istinsah edilmiştir. Bu nüshanın mikrofilmi “Millî Kütüphane. MFA A 4053”te “Dîvân-ı Sa’dî” adıyla kayıtlıdır. Ancak eserin müellif nüshası ortada yoktur. Nitekim Yavsı’nın torunlarından Kerra Atasagun, görüşmemizde İnal'ın (1940: 1550) da "Divançesi -torununun oğlu- Suuddedir" dediği müellif nüshasının bugün nerede olduğunu bilmediklerini söylemiştir. Dîvânçe’de Sa’dî’nin hayatı hakkında Yavsı’nın verdiği bilgilerden (Sa’dî: vr. 2a-4a) sonra sırasıyla 22 gazel, 1 nazm, 3 şarkı, 1 tahmis, 1 tesdis, 2 nazm (na’t) ve 1 ruba’î vardır. Eserin çevriyazılı metni, şairin hayatı ve sanatına ilişkin bilgilerle birlikte yayımlanmıştır (Kutlar 2003). Bazı manzumeleri, Terakkî ve Hazîne-i Fünûn’a alınmıştır (İnal 1940: 1550).

Dinî-tasavvufi şiir yazmaya eğilimli olmayan, çoğunlukla beşerî aşk duygularından söz eden Sa’dî’nin beyitlerinin büyük kısmında Nedîm tarzının etkisi görülmektedir. Şiirlerinde duygu ve hayal derinliğinden ziyade, açık, samimi ve konuşma diline yaklaşan bir ifade hakimdir. Zaman zaman güzel ve orijinal söyleyişler yakalamayı başardığı mısraları bulunsa da onun, 18. yüzyıl divan şairlerini takip eden bir sanatçı konumunda olduğunu söylemek mümkündür.

Kaynakça

Bursalı Mehmed Tâhir (1333). Osmânlı Müellifleri. C. II. İstanbul.

İnal, İbnü'l-Emin Mahmud Kemal (1940). Son Asır Türk Şairleri. C. III. İstanbul.

İstanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Kataloğu (1969). C. IV. İstanbul: MEB Yay.

Kurnaz, Cemal, M. Tatcı (2001). Mehmet Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî - Divân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. C. I. Ankara: Bizim Büro Yay.

Kutlar, Fatma Sabiha (2003). "Sa’dî ve Dîvânçe’si". Türkoloji Dergisi XVI (2): 193-219.

Mehmed Süreyyâ Bey (1311). Sicill-i Osmâ. C. 3. İstanbul.

Sa’dî. Dîvânçe-i Îsâzâde. Millet Kütüphanesi. Ali Emiri Efendi. 309/1.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. FATMA SABİHA KUTLAR OĞUZ
Yayın Tarihi: 22.11.2013

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Ol kemân ebrûlu yârin hüsnünün mecbûruyum

Hân-ı bezm-i vuslatından dûr olup mehcûruyum

 

Gamze-i câdû-firîbi âşıkı mecnûn eder

Bend-i zencîre sezâ ol gamzenin meshûruyum

 

Aşk-ı cânân bâdesinden neşve almışken dilim

N’eyleyim şimdi o bezmin dûruyum mahmûruyum

 

Çün berîd-i vasl-ı cânân erdi gûşa Sa’diyâ

Ol sebebden ben peyâm-ı vuslatın mesrûruyum

Gazel 

Güller ile yâr olup gül-zâra düşdü andelîb

Eyleyip çâk-i girîbân zâra düşdü andelîb

Her seherde rû-nümâ şemm eyleyip bûy almaga

Gül ile her rûz ü şeb bâzâra düşdü andelîb

Veriyor ruhsat nigâha sedd edip etrâfını

Zulm eder agyâr-veş pür-hâra düşdü andelîb

Aşk ile giryân olup feryâd eder vakt-i bahâr

Nâz ü istignâ-nümâ dil-dâra düşdü andelîb

Sa’diyâ sen azm-i gül-zâr eyle seyr et bülbülü

Sînesi pür-âteş oldu nâra düşdü andelîb

Kutlar, Fatma Sabiha (2003). "Sa’dî ve Dîvânçe’si". Türkoloji Dergisi XVI (2): 208, 203-204


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Ebüzziya Tevfikd. 1849 - ö. 27 Ocak 1913Doğum YeriGörüntüle
2SELÎM, Edirnekapılıd. ? - ö. 1766-67Doğum YeriGörüntüle
3Bele, Tansud. 18 Ekim 1944 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4İRŞÂDÎd. 1803 - ö. 1879Doğum YılıGörüntüle
5NÛRÎ, Diyarbakırlı Osmân Nûrî Paşad. 1803 - ö. 1856Doğum YılıGörüntüle
6ABDÎ, Abdi İmamd. 1803 - ö. 1876Doğum YılıGörüntüle
7FATÎN, Dâvudd. 1814 - ö. 1866Ölüm YılıGörüntüle
8BEHCET, Abdullahd. 1809 - ö. 1866Ölüm YılıGörüntüle
9DEHŞETÎ, Salihd. 1802/1813? - ö. 1866/1875?Ölüm YılıGörüntüle
10İLMÎ, Molla Hüseyin Ferahşadd. ? - ö. 1620-21MeslekGörüntüle
11ELİF EFENDİ, Mehmedd. 1850 - ö. 1927MeslekGörüntüle
12AHMEDÎ, Tâceddîn İbrâhîm bin Hızırd. 1334-35 ? - ö. 1410’dan sonra?MeslekGörüntüle
13HUSREV BEY, Radoviştalıd. ? - ö. 19. yy.Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14HAKKI BEY, Yek-çeşm, Üsküdarlıd. 1823 - ö. 1895Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15REFÎK, Mehmed Refîk Efendi, Manisalıd. 1786 - ö. 1830Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16HURREM, Sipahîler Ağasızâde Hurrem Paşad. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17GÛŞÎd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18ÜNSÎ, Abdüllatifd. ? - ö. 8 aralık 1664Madde AdıGörüntüle