Sadreddin Ayni

Aynî, Süflî, Muhtâcî, Cünûnî
(d. 15 Nisan 1878 / ö. 15 Temmuz 1954)
Şair, Yazar, Akademisyen
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Özbek ve Tacik dillerinde eserler veren, Özbek Sovyet edebiyatının ilk temsilcilerinden ve Tacik Sovyet edebiyatının kurucusu kabul edilen Sadriddin Aynî, Buhara Emirliği'nde Gıc-Duvan şehrine bağlı Saktare köyünde doğdu. Buhara'daki Mir Arab, Badalbek ve Kökeldaş medreselerinde eğitim gördü. Hizmetkârlık ettiği yıllarda, Sadri Ziya mahlası ile şiirler yazan efendisinin evindeki edebî sohbetlerin etkisiyle şiir yazmaya başladı. On sekiz yaşına kadar yazdığı şiirlerinde Süflî, Muhtâcî ve Cünûnî mahlaslarını, daha sonra Aynî mahlasını kullandı.

1909 yılında, Tehzîbü's-Sıbyân adlı okuma kitabını hazırladı. Eski eğitimden yana olanların şikayeti üzerine mektep kapatıldı ve baskılar üzerine dostu Mirza Abdülvâhid ile birlikte Buhara'dan kaçtı. Sadriddin Aynî başka şehirlerde de mektep açarak aynı şekilde eğitim faaliyetlerine devam etti. Firdevsî, İbn Sina, Rûdekî, Sa'di, Ali Şir Nevâî, Bîdil, Mûkımî gibi klasik şâirler hakkında ilmî yazılar neşreden Sadriddin Aynî, 1943 yılında Özbekistan İlimler Akademisi'nin fahrî üyeliğine seçildi. Tacikistan İlimler Akademisi'nin ilk başkanı oldu (1951-1954). 15 Temmuz 1954 tarihinde vefat etti (Karakaş 2000: 285).

1890’lı yılların ortalarında şiirle ilgilenmeye başladı. Klasik İran şairleri, özellikle Câmi, Hâfez ve İran-Çağatay sahasının usta şâirlerinden olan Ali Şir Nevâi dikkatini çekti. Ayrıca usta bir hicivci olan Şemsiddin Makdum Şâhin gibi çağdaş Tacik şairlerinden etkilendi. Aynî ilk şiirlerini 1895’te kaleme aldı. Dönemin şartları gereği çeşitli mahlaslar kullansa da Aynî mahlası ile yazdığı şiirler çok daha yaygın hâle gelmeye başladı. Bu durum Buhara’nın entellektüel elit kesiminin de ilgisini çekti. İlk şiirleri ağırlıklı olarak aşk şiirlerinden oluşuyordu. Bu dönemde klasik tarzda gazel biçiminde karmaşık bir kafiye şeması ile şiirler yazdı. Daha sonra kaside, kıt’a ve rubâi nazım şekillerinde de şiirler kaleme aldı. Bazı şiirlerinde derin yalnızlığı ve yaşamın adaletsizliğinin yaygın bir duygusunu ifade eden melankoli havası görülmekteydi. Bazen de Orta Asya yazarlarında olduğu gibi satirik şiirler kaleme aldı. Yazdığı şiirler hangi konuda olursa olsun aruzun ustalığını ve fikrin tazeliğini göstermekteydi.

1900’lü yılların başlarından itibaren sosyal meselelerle ilgilenmeye başladı. Sosyal bilincinin gelişmesinde Tacik sosyal eleştirmeni olan Ahmed Dâniş büyük öneme sahip oldu. Onun etkisiyle medreselere olan inancında bir hayal kırıklığı oldu. Yine de 1917 Bolşevik Devrimi’ne kadar İslamiyet, Aynî’nin edebî faaliyetlerinde etkili olmaya devam etti. Aynî’nin eğitim ve dinî reform konusundaki kararlılığı, Müslüman Ortadoğu’da ortaya çıkan yeni toplumsal düşünce akımları ile temas ederek güçlendi. Rusya’daki Türk aydınları arasında yenilikçi bir hareket olan ceditçilik ile tanıştı. Aynî bütün kalbiyle Cedidîlerin eğitim programını benimsedi. Aynî Sovyet kurmacasının genel evriminden açıkça etkilendi, ancak onun edebî kimliğinin oluşmasında Tacik edebiyat geleneğinin de etkisi son derece önemlidir.

Sadriddin Aynî, 1919-1921 yıllarında, Tacik dilinde yayımlanan Şu'le-yi İnqılâb ve Özbek dilinde yayımlanan Mehnetkeşler Tavuşı adlı gazetelerde çalıştı. Meşreb ve Tayaq dergileriyle başka gazetelerde satirik ve popüler yazılar yayımladı. 1922 yılında mektepler için Özbek dilinde Qız Bala Yaki Halide adlı okuma kitabını yazdı. Bu yıllarda yazdığı şiirleri içinde Türkistan Ölkesige, Turan Marşı ve Mahmud Hoca Behbûdî ile kardeşinin öldürülmesi üzerine kaleme aldığı mersiyeleri meşhur oldu (Üşenmez 2013: 252).

Sosyal ve edebî faaliyetlerinde bir Ceditçi olarak tanındı. Onun bu yönünü, Turancılık, Türkistancılık ve Türklük ruhuyla yazdığı şiirlerinde ve bazı nesir yazılarında görmek mümkündür. 1925'ten sonra Aynî kendini öncelikle edebî ve bilimsel uğraşlara adadı. 1920 ve 1930’lar hayatının en yaratıcı dönemi oldu. Buhara Cellâdları (1922) ve Adina (1924) romanları, Buhara İnkılâbı Üçün Tarihiy Materyaller (1919-1920) ve Buhara Manğıt Emirliği'nin Tarihi (1921) gibi tarihî eserleri, Aynî'ye usta bir yazar olarak geniş şöhret kazandırdı. Tacik dilinde yazdığı Dâhunda (1930) adlı eseri, Tacik Sovyet edebiyatının roman türündeki ilk örneği olarak kabul edildi. Özbek dilinde yazdığı ve Özbeklerle Taciklerin 1825-1933 yılları arasındaki tarihî hayatlarını hikâye ettiği Qullar (1934) adlı romanı büyük ilgi gördü, başka dillere de tercüme edildi. Bu romanda, insanları kul hâline getiren eski toplum hayatı ve adaletsizliklerle dolu sistem, zulüm ve şefkatsizlik manzaraları gözler önüne serildi. 1935 yılında kaleme aldığı Eski Mekteb romanında ise, Buhara Emirliği dönemindeki eski mekteplerin ve eski eğitim anlayışının, modern çağın gerektirdiği insanları yetiştirmekten aciz kaldığı, bunun da millet hayatı için bir felaket olduğu dile getirildi. Yine 1939 yılında yazdığı Süd-hornifi Ölimi adlı romanı da geniş ilgi gördü. Sanat hayatının son döneminde dört bölüm şeklinde yazdığı Esdelikler (1949-1954) adlı hatıra eserinde, eski Buhara'yı ve kendi gördüklerini anlattı (Karakaş 2000: 285).

Kaynakça

Karakaş, Şuayip (2000). Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi 15: Özbek Edebiyatı II., "Sadriddin Aynî", Ankara: Kültür Bakanlığı.

Üşenmez, Emek (2013). Yeni Özbek Edebiyatı, Ankara: Akçağ Yayınları.

http://www.iranicaonline.org/articles/ayni-sadr-al-din

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. UĞUR ALTUNDAŞ
Yayın Tarihi: 19.11.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Tehzîbü's-Sıbyân? / ?1909Diğer
Buhara İnqılâbı Üçün Tarihiy MateryallarAdib Nashriyoti / Duşanbe1919-1920Diğer
Buhara Manğıt Emirliğinin Tarihi? / ?1921Diğer
Adina? / ?1924Roman
Süd-hornifi ÖlimiKizil O'zbekiston va Pravda Vostoka Birlaşgan Naşriyeti / Taşkent1951Roman
QullarO'zbekiston SSR Davlat Nashriyoti / Taşkent1952Roman
EsdeliklerO'zbekiston SSR Davlat Nashriyoti / Taşkent1953Hatıra
Eski MektebO'zbekiston SSR Davlat Nashriyoti / Taşkent1955Roman
DâhundaO'zbekiston SSR Davlat Nashriyoti / ?1956Roman
Qız Bala yaki HalideO'zbekiston SSR Davlat Nashriyoti / Taşkent1964Diğer
Buhara CellâdlarıVarlık / İstanbul1970Roman

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1MÜSTAKÎM, Hacı Süleymân, Buhâralıd. ? - ö. 1824Doğum YeriGörüntüle
2Fitret, Abdurauf Abdurahimd. 1886 - ö. 4 Ekim 1938Doğum YeriGörüntüle
3HÂLİS, Molla Sâlih, Buharalıd. ? - ö. 1819 ds.Doğum YeriGörüntüle
4Hüseyin Rıfat (IŞIL)d. 1878 - ö. 24 Şubat 1954Doğum YılıGörüntüle
5BAŞHANIM ŞEFİ GIZId. 1878 - ö. 1949Doğum YılıGörüntüle
6ÖMER NÂCÎd. 1878 - ö. 1916Doğum YılıGörüntüle
7Arık, Remzi Oğuzd. 15 Temmuz 1899 - ö. 3 Nisan 1954Ölüm YılıGörüntüle
8Hüseyin Rıfat (IŞIL)d. 1878 - ö. 24 Şubat 1954Ölüm YılıGörüntüle
9AYTJAN BAKSId. 1908 - ö. 1954Ölüm YılıGörüntüle
10Kâmil Erdemd. 1945 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Beyza Sinem Çağlard. 1982 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Der, Aslıd. 22 Temmuz 1975 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Petri Çebotard. 1957 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Govşudov, Atad. 1903 - ö. 1953Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Abdülhaluk Uygurd. 1901 - ö. 13 Mart 1933Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16KONEVÎ, Sadreddind. 1210 - ö. 1274Madde AdıGörüntüle
17AYNÎ, Salih Aynî Mehmed Efendid. ? - ö. 1662/1663Madde AdıGörüntüle
18SEYYİD, Uşşâkî-zâde Seyyid Mehmed Sadreddin Efendid. ? - ö. 1735-36Madde AdıGörüntüle