ŞÂMÎ

(d. ?/? - ö. ?/?)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Mustafa. Şâmî mahlasını alması aslının Şamlı olmasından dolayıdır. Şamlıoğlu Mustafa Bey namıyla tanındı. Şâmî’nin doğumu, ailesi, eğitimi gibi bilgiler, kaynaklarda yer almaz. II. Bayezid devri sancak beylerindendir. Moton seferindeki (Ağustos 1500) bir başarısızlığından dolayı hapse atıldı. Kalenin tekrar alınması üzerine serbest kaldı ise de Sehî Bey’in ifadesine göre ölümü, ünlü bir yiğitken korkak ve başarısız bir kumandan olarak anılmaya üzülmesinden kaynaklanmıştır. Kaynaklarda bu olaydan kısa bir süre sonra öldüğü belirtildiğine göre aynı yıl, yani 1500 senesi içinde veya bir kaç yıl sonra ölmüş olmalıdır. Sicill-i Osmanî’de III. Murad devrinde (1574-1595) öldüğü kayıtlı ise de bunun mümkün olmadığı açıktır. Kaldı ki Sehî Tezkiresi’nin yazıldığında 1538 yılında hayatta olmadığı da bellidir. Latîfî’ye göre Divan sahibidir. Nitekim Mecma’u’n-Nezâ’ir’deki şiirlerinden birindeki “Ruhlarun vasfında Şâmî ter gazeller yazalı / Gül gibi ellerde şimdi yürüyen dîvânıdur” (Köksal 2012: 631) beyti de şairin Divan sahibi olduğuna delil kabul edilebilir. Ancak Divan’ının bilinen bir nüshası yoktur. Latîfî dışındaki tezkire yazarları şiirlerinden övgüyle bahsetmektedirler. Latîfî, Şâmî’nin şiirini renkten, sanattan ve hayâlden yoksun bulur. Edirneli Nazmî’nin Mecma’u’n-Nezâ’ir’inde 55 gazeli vardır. Bir divançe teşkil edebilecek sayıdaki bu şiirlerden Şâmî’nin sanatıyla ilgili bilgiler çıkarmak mümkündür. Bu şiirlerden diğerleri nazire iken beşine Yahyâ Bey, Mesîhî, Revânî, Zâtî, Muhibbî... gibi 15. ve 16. yüzyılın önemli şairlerinin nazire yazdıklarına göre zamanının beğenilen şairlerinden olduğu açıktır. Şiirlerinin neredeyse tamamında tefahürün öne çıktığı görülmektedir. Kendi şiirini Selmân, Hâfız, Sa’dî gibi büyük İran şairlerinden üstün gören Şâmî'nin nazirelerinde bile bu üslûp dikkat çekmektedir. Bir şiirinde geçen “aldayupsun” kelimesi (Bkz. Bibl. Mec. Nez. Topkapı nüsh. vr. 15a), dilindeki Acemâne tavrı veya Doğu Türkçesi özelliklerini tamamen bırakmadığına delalettir. Mecma’u’n-Nezâ’ir’de yer alan şiirlerden biri dışında tamamı dindışıdır. Edirneli Nazmî’nin Mecma’u’n-Nezâ’ir’de 55, Pervâne Bey Mecmuası’nda 46 şiiri mevcuttur. Mecma’u’n-Nezâ’ir’deki şiirlerinin 6’sı zemin şiirdir ve bu şiirlere 80 civarında nazire yazılmıştır.

Kaynakça

Akbayar, Nuri (hzl.) (1996). Mehmed Süreyyâ, Sicill-i Osmanî. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Canım, Rıdvan (hzl.) (2000). Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzemâ. Ankara: AKM Yay.

Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.

Köksal, M. Fatih (2012). Edirneli Nazmî, Mecma’u’n-Nezâ’ir. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-292688/h/edirneli-nazmi-mecmaun-nezair.pdf.

Köksal, M. Fatih (2007). ”Şâmî”. Atatürk Kültür Merkezi Türk Dünyası Edebiyatçılar Yazarlar ve Şairler Ansiklopedisi. C. 8. Ankara: AKM Yay. 32.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Nail Tuman, Tuhfe-i Nâ’ilî. Ankara: Bizim Büro Yay.

Kutluk, İbrahim (hzl.) (1978). Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: TTK Yay.

Pervâne Bey. Mecmû’a-i Nezâ’ir. Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat Nu.406. vr. 12a, 33b, 63b…

Riyâzî. Riyâzü’ş-Şu’arâ. Süleymaniye Kütüphanesi. Es’ad Ef. Nu. 3871. vr. 64a.

Sehî (1325). Tezkire-i Sehî. İstanbul: Matbaa-i Âmidî.

Sungurhan Eyduran, Aysun (hzl.) (2008). Beyânî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür Bakanlığı e-kitap: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/belge/1-83502/beyani----tezkiretus-suara.html [erişim tarihi: 20.03.2013]

“Şâmî” (1998). Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 8. İstanbul: Dergâh Yay. 103.

Tatçı, Mustafa (hzl.) (2003). Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri I-II-III. Ankara: Bizim Büro Yay. 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MEHMET FATİH KÖKSAL
Yayın Tarihi: 14.12.2013

Eserlerinden Örnekler

 GAZEL

 Mihr görsem zerrece ol yüzi mâhumdan benüm

 Nûrlar saçıla âh-ı subhgâhumdan benüm

 Olmadum râzî cihânda tâli’-i şûmumdan âh

 Kime şekvâ ideyin baht-ı siyâhumdan benüm

 Bendesin idüp ba’îd eyler rakîbini karîb

 Kimse ummazdı bu zulmi pâdşâhumdan benüm

 Hasret-i bezm ile dilden nâyveş kılsam figân

 Âlem odlara yanar göynüklü âhumdan benüm

 Yüz çevirür mihri -ruhsârına kıldukça nazar

 Nesi eksilür mehüñ bilsem nigâhumdan benüm

 Şâmiyâ âhumla eşküm hâlüme şâhid yiter

 Sâbit olur da’vi-i ışkum güvâhumdan benüm

 Dûstum biñ cân deger agzuñda bir öpmek didüm

 Muhtasar didüñ diyü geçmez günâhumdan benüm

 (Köksal 2012, s. 1727)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1AKŞEMSEDDİN, Şemseddin Mehmedd. 1390 - ö. 1459Doğum YeriGörüntüle
2MANTIKÎ, Ahmed Efendid. 1594-95 - ö. 24.11.1635Doğum YeriGörüntüle
3EMÎN, Cündî-zâde Mehmed Emîn Efendi, Şamlıd. ? - ö. 1878Doğum YeriGörüntüle
4AKŞEMSEDDİN, Şemseddin Mehmedd. 1390 - ö. 1459Doğum YılıGörüntüle
5MANTIKÎ, Ahmed Efendid. 1594-95 - ö. 24.11.1635Doğum YılıGörüntüle
6EMÎN, Cündî-zâde Mehmed Emîn Efendi, Şamlıd. ? - ö. 1878Doğum YılıGörüntüle
7AKŞEMSEDDİN, Şemseddin Mehmedd. 1390 - ö. 1459Ölüm YılıGörüntüle
8MANTIKÎ, Ahmed Efendid. 1594-95 - ö. 24.11.1635Ölüm YılıGörüntüle
9EMÎN, Cündî-zâde Mehmed Emîn Efendi, Şamlıd. ? - ö. 1878Ölüm YılıGörüntüle
10AKŞEMSEDDİN, Şemseddin Mehmedd. 1390 - ö. 1459MeslekGörüntüle
11MANTIKÎ, Ahmed Efendid. 1594-95 - ö. 24.11.1635MeslekGörüntüle
12EMÎN, Cündî-zâde Mehmed Emîn Efendi, Şamlıd. ? - ö. 1878MeslekGörüntüle
13AKŞEMSEDDİN, Şemseddin Mehmedd. 1390 - ö. 1459Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14MANTIKÎ, Ahmed Efendid. 1594-95 - ö. 24.11.1635Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15EMÎN, Cündî-zâde Mehmed Emîn Efendi, Şamlıd. ? - ö. 1878Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16AKŞEMSEDDİN, Şemseddin Mehmedd. 1390 - ö. 1459Madde AdıGörüntüle
17MANTIKÎ, Ahmed Efendid. 1594-95 - ö. 24.11.1635Madde AdıGörüntüle
18EMÎN, Cündî-zâde Mehmed Emîn Efendi, Şamlıd. ? - ö. 1878Madde AdıGörüntüle