ŞEYHÎ, Şeyhî Mehmed Efendi

(d. ?/? - ö. 1819-20/1235)
divan şairi ve yazar
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Mehmed’dir. Diyarbakır’da doğdu. Doğum tarihi bilinmemektedir. Seb’a-i Seyyâre sanıyla tanınan meşhur Hoca Osman Efendi’den Kur’an-ı Kerîm’i kırâ’at-i seb’a denilen yedi farklı makamla okumayı öğrendi. Devrinin tanınmış kırâat âlimlerindendir. 1235/1819-20 yılında Diyarbakır’da vefat etti.

Şeyhî’nin bilinen iki eseri bulunmaktadır:

1. Nazmü’l-Ehem: Tecvîd ilmine dair manzum bir eserdir. Kaside nazım şekliyle kaleme alınmıştır. 226 beyitten oluşan eserde; med, tenvin, ihfa, izhar, idgam, imale, teshil, sekte, hemze, teâvvüz, tilavet gibi tecvid ilmiyle ilgili konular müstakil başlıklar hâlinde anlatılmıştır. Ayrıca Nazmü’l-Ehemm’de Hz. Osman, İbnü’l-Cezerî ve Tayfûr es-Secâvendî’nin kıraata dair görüşlerine de yer verilmiştir. Eser, bir münacatla sona erer. Manzumenin sonundaki tarih beytinden eserin 1210/1795-96’da te’lif edildiği anlaşılmaktadır. Şeyhî’nin en tanınmış eseri olup birkaç defa basılmıştır (İstanbul 1275, 1322, 1324). 

2. Tenbîhât: Kırâ’at ilmi ve dinî konularda nasihat içeren bir risaledir.

Şeyhî, özellikle dönemin tanınmış kârilerinden olduğu gibi tecvid ilmine vukufiyeti ve bu vukufiyetini manzum bir şekilde anlatacak kadar edebî kudrete sahip bir şairdir.

Kaynakça

Beysanoğlu, Şevket (1996). Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. C. I. Ankara: San Matbaası.

Güner, Galip, N. Güner (hzl). (2003). Esâmî-i Şu’arâ-yı Âmid. Ankara: Anıl Matbaası.33.

Kurnaz, Cemal, M. Tatcı (hzl.) (2001). Mehmet Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî. C. II. Ankara: Bizim Büro Yay.521.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HAKAN YEKBAŞ
Yayın Tarihi: 16.06.2014

Eserlerinden Örnekler

Nazmü’l-Ehemm’den

Bâbü Mehârici’l-Hurûf

Harfler çıkan mevzi’lere dirler mehâric ey püser

On yedi mahrec var durur kıl tecrübe ol mu’teber

Bogazla agız cevfidür med harflerinin mahreci

Hevâda dükensin nefes etrâfa degmeye hazer

Bogaz aşagısı durur hemzeyle hânın mahreci

Üçünci bogaz ortası ayn ile hâ andan çıkar

Dördünci bogaz evveli gayn ile hâya mahrec ol

Beşinci dil köküyle dilcik arasından kâf çıkar

Kâf mahreci kâfdan beri bir barmagın eni kadar 

Dil ortasıyla üst tamak beyninde cîm ü sîn çıkar

Dil yanı ile dişlerin iç yanıdır dâd mahreci

Sol yan ya sag yandan gelür dimiş ikisinden Ömer

Uca yakın dil yanıla dört diş eti lâm mahreci

Dil ucı iki diş eti izhâr olan nûna makar

Uca yakın dil arkasıyla karşusı râ mahreci

Dil ucı iki üst dişin beyninde tâ dâl tâ çıkar

Dil alt senâyâ uclarından sâd u sîn u zâ gelür

Dil ucı iki üst dişin beyninde zâ zâl sâ çıkar

İki ön üst dişler ucıyla alt tudak karnı durur 

 Fâ mahreci iki tudak beyninde vâv bâ mîm çıkar

Di on yedinci genz durur gunne vü ahfâ mahreci

Kavl-i Halîl’e iktidâ eylediler ehl-i hüner

Diyarbekirli Şeyhî Mehmed (1324). Nazmü’l-Ehemm. İstanbul: Şirket-i Sahâfiyye-i Osmâniyye Matbaası. 5.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HAFÎD, Şeyhzâde İbrahim Paşad. 1747-48 - ö. 1813Doğum YeriGörüntüle
2SIDKÎ, Diyarbakırlıd. ? - ö. 19. yy.Doğum YeriGörüntüle
3AHMEDÎ / MÜRŞİDÎ, Seyyid Ahmed Mürşid Efendid. 1688-89 - ö. 1760-61Doğum YeriGörüntüle
4HAFÎD, Şeyhzâde İbrahim Paşad. 1747-48 - ö. 1813Doğum YılıGörüntüle
5SIDKÎ, Diyarbakırlıd. ? - ö. 19. yy.Doğum YılıGörüntüle
6AHMEDÎ / MÜRŞİDÎ, Seyyid Ahmed Mürşid Efendid. 1688-89 - ö. 1760-61Doğum YılıGörüntüle
7HAFÎD, Şeyhzâde İbrahim Paşad. 1747-48 - ö. 1813Ölüm YılıGörüntüle
8SIDKÎ, Diyarbakırlıd. ? - ö. 19. yy.Ölüm YılıGörüntüle
9AHMEDÎ / MÜRŞİDÎ, Seyyid Ahmed Mürşid Efendid. 1688-89 - ö. 1760-61Ölüm YılıGörüntüle
10HAFÎD, Şeyhzâde İbrahim Paşad. 1747-48 - ö. 1813Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11SIDKÎ, Diyarbakırlıd. ? - ö. 19. yy.Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12AHMEDÎ / MÜRŞİDÎ, Seyyid Ahmed Mürşid Efendid. 1688-89 - ö. 1760-61Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13HAFÎD, Şeyhzâde İbrahim Paşad. 1747-48 - ö. 1813Madde AdıGörüntüle
14SIDKÎ, Diyarbakırlıd. ? - ö. 19. yy.Madde AdıGörüntüle
15AHMEDÎ / MÜRŞİDÎ, Seyyid Ahmed Mürşid Efendid. 1688-89 - ö. 1760-61Madde AdıGörüntüle