SOKULLU MEHMED PAŞA

(d. 1505/? - ö. 12 Ekim 1579/20 Şaban 987)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Hıristiyan adı Bayo (Bayiça) olup 1505’te Bosna’nın Vişegrad kazasının Rudo nahiyesinin Sokoloviç (Şahinoğlu) köyünde dünyaya geldi. Babasının adı Dimitriye’dir. Boyunun uzunluğu sebebiyle Osmanlı tarihlerinde “Tavîl” veya “Uzun” lakaplarıyla anıldı. Daha çok Sokullu Mehmed Paşa olarak tanındı. İlk eğitimini rahip olan dayısından aldı. Kanûnî Sultan Süleyman’ın padişahlığının ilk yıllarında devşirme olarak Edirne Sarayı’na girdi. Burada eğitimine başladı. Bu sırada Mehmed adını aldı ve Edirne Sarayı’nın iç oğlanları zümresine dâhil edildi. Eğitiminden sonra Defterdar İskender Paşa’nın maiyetine verildi. Defterdarın Irakeyn Seferi sırasında öldürülmesi üzerine Enderun’a alındı. Önce küçük odada hizmet gördü, oradan iç hazine kısmına geçti. Sonra sırasıyla rikâbdar, çuhadar, silâhdar, çaşnigîrbaşı ve büyük kapıcıbaşı oldu. Babasını ve kardeşlerini yanına aldı. Barbaros Hayreddin Paşa’nın 6 Cemâziyelevvel 953/5 Temmuz 1546’da vefatı üzerine kaptan-ı deryâ oldu. Daha sonra Rumeli beylerbeyi olarak atandı. Dördüncü vezirliğe getirildi. İran’la yapılan barış görüşmelerine katıldı. Vezîriâzam Kara Ahmed Paşa’nın 13 Zilkade 962/29 Eylül 1555’te öldürülmesi ve ikinci vezir İbrâhim Paşa’nın emekli edilmesinin ardından üçüncü vezir oldu. Bu görevdeyken 1557’de Sırp kilisesini İpek’te tekrar açtırdı ve başına kardeşi Makarije’yi patrik olarak tayin etti. Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid’in taht varisliği mücadelesinde Konya ovasında yapılan savaştan Şehzade Selim’in galip çıkmasında önemli rol oynadı. Şehzade Bayezid’i ele geçirmek için Şehzade Selim’le birlikte Sivas’a kadar ilerlediği sırada Bayezid’in İran’a sığındığını öğrendi ve padişahın emriyle 967/1559-60 kışını Halep’te geçirdi. Rüstem Paşa’nın 28 Şevval 968/12 Temmuz 1561’de vefat etmesiyle yerine Semiz Ali Paşa getirildi. Sokullu Mehmed Paşa da ikinci vezir oldu. 970/1562’de Şehzade Selim’in kızı İsmihan (Esmâhan) Sultan ile evlendi. Semiz Ali Paşa’nın 30 Zilkade 972/29 Haziran 1565 vefatı üzerine sadrazamlığa yükseldi. 11 Şevval 973/1 Mayıs 1566’da Kanûnî Sultan Süleyman’la birlikte Sigetvar seferine katıldı. Padişahın rahatsızlığı dolayısıyla yaklaşık bir ay süren Sigetvar kuşatmasının bütün sorumluluğunu üstlendi. Sigetvar tamamen düşmek üzere iken Kanûnî Sultan Süleyman vefat etti. Kanûnî’nin vefatını askere duyurmadan kaleyi ele geçirdi. Bir fetihnâmeyle birlikte Kanûnî’nin vefatını belirten bir mektubu Kütahya’daki Şehzade Selim’e gönderdi. Padişahın vefatını Şehzâde Selim Belgrad’a yaklaşınca duyurdu ve askeri de etkileyici sözleriyle sakinleştirdi. II. Selim tahta geçince işleri ona bıraktı. II. Selim'in vefatıyla tahta çıkan III. Murad zamanında yerini korusa da eski otoritesini kaybetti. Kendi yetkisinde olan tayinlerde ve diğer işlerde bile devre dışı bırakıldı. Konağında ikindi divanına gelen bir derviş tarafından kalbine saplanan hançerle ağır yaralandı ve kısa bir süre sonra da vefat etti (20 Şaban 987/12 Ekim 1579). “Hükm-i Hak ile şehîd oldı Mehemmed Paşa” mısraı vefatına düşürülen tarihtir. Türbesi Eyüp’tedir. Zeki, kabiliyetli, adaletli ve insaflı bir kimseydi. Oğulları Kurd Bey, Hasan Paşa ve İbrâhim Han’dır.

Sokullu Mehmed Paşa cami, medrese, çeşme kervansaray, hamam gibi birçok hayır eseri inşa ettirmiştir. Edebî eserlerine dair bir bilgi bulunmamaktadır. Tayyarzâde Atâ (Arslan 2010: 220)’daki bir beytinden şiire ilgi gösterdiği anlaşılmaktadır. Devrinde kültür ve sanat adamlarını koruyup kolladı. Geride pek çok eser bıraktı.

Kaynakça

Afyoncu, Erhan (2009). “Sokullu Mehmed Paşa”. İslam Ansiklopedisi. C. 37. İstanbul: TDV Yay. 354-357.

Akbayar, Nuri (hzl.) (1996). Mehmed Süreyyâ Sicill-i Osmanî, C. 5. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay. 1073-1074.

Arslan, Mehmet (hzl.) (2010). Tayyâr-zâde Atâ Osmanlı Tarihi, Târîh-i Enderûn. C. 4. İstanbul: Kitabevi Yay. 219-220.

Baykal, Bekir Sıtkı (hzl.) (1981). Peçevi İbrahim Efendi-Peçevi Tarihi I. Ankara: KB Yay. 308.

Gökbilgin, M. Tayyib (1957). “Mehmed Paşa”. İslam Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: MEB Yay. 595-605.

Gökbilgin, M. Tayyib (1992). Kanunî Sultan Süleyman. İstanbul: MEB Yay. 188-189, 193-194.

Kurnaz, Cemâl, M. Tatçı (hzl.) (2001). Mehmed Nâil Tuman, Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri, C. I-II. Ankara: Bizim Büro Yay. 915.

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1983). Osmanlı Tarihi. C. 3, 1. Kısım. Ankara: TTK Yay. 42-43, 49-54.

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1982). Osmanlı Tarihi. C. 3, 2. Kısım. Ankara: TTK Yay. 339.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. BEYHAN KESİK
Yayın Tarihi: 19.06.2014

Eserlerinden Örnekler

(Beyt)

Agardı mûy-ı ser sevdâ-yı câha kalmadı hâhiş

Kapandı ser-te-ser râh-ı emel kuhsârı kar aldı

Arslan, Mehmet (hzl.) (2010). Tayyâr-zâde Atâ Osmanlı Tarihi, Târîh-i Enderûn. C. 4. İstanbul: Kitabevi Yay. 220.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1BEZMÎ, Yasakçızâde İbrahim Bezmî Efendid. ? - ö. Aralık-Ocak 1682-83Doğum YeriGörüntüle
2ATFÎ, Ahmed Atfî Efendid. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3BOSNEVÎ, Abdullah (Rumî)d. 1584 - ö. 1644Doğum YeriGörüntüle
4RÛHÎ (Müftî-zâde)d. 1505/06 - ö. 1521/22Doğum YılıGörüntüle
5MEHMED, Sokullu Mehmed Paşad. 1505 - ö. 12 Ekim 1579Doğum YılıGörüntüle
6RÛHÎ, Zenbilli Ali Efendi-zâde Fâzıl Rûhî Çelebid. 1505-06 - ö. 1521-22Doğum YılıGörüntüle
7HİNDÎ, HAMDÎ, Mahmûdd. 1513-14 - ö. Ağustos 1579’dan sonra ?Ölüm YılıGörüntüle
8RIZÂYÎ, Baba Çelebid. ? - ö. 1579Ölüm YılıGörüntüle
9PERVÎZÎ, Pervîz Efendid. ? - ö. 1579Ölüm YılıGörüntüle
10HÂFIZ, Müezzinzâde Hâfız Ahmed Paşad. ? - ö. 1631MeslekGörüntüle
11NİŞÂNÎ, Karamanî Mehmed Paşad. ? - ö. 3 Mayıs 1481MeslekGörüntüle
12SAFVET, Mehmed Es‘ad Safvet Paşad. 1815 - ö. 1883MeslekGörüntüle
13HÜDÂYÎ-İ KADÎM, Mustafad. d. ? - ö. 1584Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14GAMÎ, Yazıcı Yahyaoğlu Mahmud Gamî Çelebid. ? - ö. 1576-77Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15BİATÎ/BEYATÎd. ? - ö. 1591Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Vedâ'îd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17RİF'AT, Halîl Rif'atd. 1827 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18DÂNİŞ, Hasand. 1833 - ö. 1876Madde AdıGörüntüle