Tölögön Kasımbekov

(d. 15 Ocak 1931 / ö. 16 Haziran 2011)
Yazar, Tarih Araştırmacısı, Milletvekili
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Tölögön Kasımbekov, Calal-Abad iline bağlı Aksı ilçesinin Akcol köyünde dünyaya geldi. Babası Kasımbek’in soyu Kırgız halk kahramanı Beknazar’a uzanır. Beknazar’ın oğlu Kasımbek, onun oğlu da Tölögön’ün babası Kasımbek’dir. 1946 yılında baba Kasımbek, depremden dolayı hayatını kaybeder. Böylece Tölögön on dört yaşındayken yetim kalır. Kasımbekov, henüz 10. Sınıfa giderken kendisi gibi yetim olan Adaş Mırzakmatova ile hayatını birleştirir. Liseyi bitirdikten sonra bir süre köy okulunda öğretmenlik yapar. Bir sene sonra Frunze’ye (Bişkek) üniversiteye başvurmaya giden Kasımbekov, ilk senesinde kazanamaz, ancak pes etmeyerek ikinci yılında, 1952 yılında Kırgız Devlet Üniversitesi Filoloji Fakültesini kazanır. (Azap 2016: 3)

Yazarlığa yönelmesinde babasının etkisi vardır. Kasımbekov bir söyleşisinde, “benim babam mollaydı, yanında her zaman âlimler toplanırdı. Ben de onları dinleyip, otururdum. Babam “Leyla ve Mecnun”u” “Kız Saykal”ı Arap harfleriyle okurdu. Ben on üç on dört yaşındayken babam vefat etmişti. Annem ise, daha sonra “babasıyla birlikte büyüyen ateş çıkarır” sözünden anlaşıldığı gibi, yazarlık mirasının babamdan kaldığını söylemiştir. (Mırzaktova 2000: 187) Kasımbekov ve Adaş hanımın dördü erkek biri kız olmak üzere beş çocukları dünyaya gelir. 80 yaşındayken geçirdiği bir rahatsızlık sonucu vefat eder. (Azap 2016: 4)

1957 yılından itibaren sırayla yazdığı öyküleri ile dikkatini çekmeye başlayan Kasımbekov, 1959 yılında Kırgız Yazarlar Birliği’ne kabul edilir. 1960- 1966 yıllarında Ala-Too edebiyat dergisinin görevli sekreteri, 1966-1973 yıllarında o derginin baş editörü, 1973-1974 yıllarında ise Cumhuriyet yayınlar komitesinin baş editörü, 1987 yılında VAAP’ın yönetmeni olarak çalışır. Daha sonra Tarihçi ve yazar Kasımbekov, 1990 yılında Aksı ilinin No169 Kızıl Tuu seçim bölgesinden milletvekili seçilir. (Azap 2006: 4)

Kasımbekov, birçok ödüle layık görülür. 1986 yılında “Kırgız Halk Yazarı” unvanını alır. Edebiyattaki emeğine değer verilerek, V.İ. Lenin’in doğum gününün 100. yılı töreninde madalya ile ve Kırgız SCB’nin sertifikası ile ödüllendirilir. 1997 yılında “Dank” madalyası ile 1998 yılında “Ruhaniyet” uluslararası derneğinin ödülü ile ödüllendirilir. 2001 yılında 1. derecedeki “Manas” ödülünün sahibi olan Kasımbekov, 2005 yılında devlet dilini geliştirmeye sağladığı yararlardan dolayı “Kırgız Dili Madalyası”nı, 2006 yılında Kırgız Cumhuriyeti’nin “Toktogul” ödülünü alan yazar, 2006 yılında ise, “Kırgız Halk Kahramanı” unvanını alır. (Turdakunova 2011)

Yılkıcının Oğlu eseri ile edebiyat dünyasına adımını atar. 1957 yılında Kırgız Devlet Üniversitesi’nin Kırgız Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun olan yazar, dördüncü sınıfta okurken ikinci eseri Alımkan'ı yazmaya başlar. 1958 yılında Alımkan filmi çekilir, İlk eseri İnsan Olmak İstiyorum öyküsü yazarın kendi hayatından izler taşır. Öykünün başkişisi Asıl, üniversiteye başvurup kazanamayınca köyüne döner.Yazarın aynı yıl yazdığı yetim öyküsü de küçük yaşta yetim kalan Kasımbekov’un bilinçaltının dışa vurumudur. (Azap 2006: 6)

“Memleket”, “Yetim” ve “İnsan Olmak İstiyorum” öyküleri yayımlandıktan sonra nesir dalında kendini ispatlar. Çünkü bu öyküler yayımlandıkları yıllarda hem eleştirmenler hem de okurlar tarafından beğenilir. (Kırgız Adabiyat Tarıhı 2002: 124)

Yazarın bu öyküler dışında gençlik döneminde yazdığı on bir kısa öyküsü daha vardır. Bu öyküleri; “Yılkıcının Oğlu”, “Tokon Ormana Geldiğinde”, “Gece Vakası”, “Dostum Anlasın”, “Taşa vurulan damga”, “Anne”, “Keder”, “Gayret”, “Çilmayra’nın Yakasında”, “Mutluluk veren bölge”, “Kavganın Başlaması”dır. Kasımbekov’un gençlik yıllarında yazdığı bu kısa öykülerinde komünizmin etkisindedir. Oluşum dönemi öykülerinde yazar daha çok bireysel konuları işler ve öykülerinin kahramanları genelde çocuklardır. Bunun en önemli nedeni, küçük yaşta babasını kaybeden yetim büyüyen Kasımbekov’un ruhsal dünyasında yaşadığı taramvadır. “Yetim” öyküsünü bu minval üzerine yazmıştır. Öykülerinde görülen bir diğer özellik ise, oğlunu yetiştirmek için her türlü zorluğa göğüs geren “anne arketipi”dir. Öykülerinde anneyi kutsallaştırarak yarattığı karakterlere kendi deneyimlerini aktarır. Öykülerinin birçoğunda baba da evinden, ailesinden uzakta ya da ölmüş olarak tasvir edilir. Baba özlemini öykülerinde şimdileştiren Kasımbekov, oluşum dönemi öykülerinde kendi hayatını resmeder. Yazarın öyküleri dışında 1974 yılında yazdığı “Temiz görev” adlı denemesi öyküleri ya da romanları kadar ilgi çekmez.

Kırgız edebiyatında tarihsel romancılığı başlatan yazar olarak bilinen Kasımbekov asıl ününü nehir roman tarzında yazdığı tarihsel romanlarıyla sağlamıştır. özellikle onun Sıngan Kılıç (Kırılan Kılıç) romanı bir döneme ışık tutması nedeniyle Türk dünyasının da en önemli tarihsel romanlarından biri olarak kabul edilir.

1. Bağımsızlıktan Önceki Romanlarında Yazarın Kimliği

Kasımbekov’un bağımsızlıktan önceki romanları; 1966’da ilk baskısı yapılan Kırılan Kılıç, 1976 yılında yayımlanan Olgun Nesil ve 1980 yılında yazdığı Diriliş romanlarıdır. Bu dönemde verdiği eserleri, yazarın Sovyetler Birliği zamanında yazıldığı için ister istemez etki altında kaldığını gösterir. Örneğin Olgun Nesil romanının kahramanı, Sovyet ideolojisinin yetiştirdiği komünist bir Kırgız genci Esen’dir. Yazar, Kırılan Kılıç’ta her ne kadar Rusların Türkistan’ı işgali üzerinde dursa da romanında daha çok eleştirdiği nokta Hokand Sarayı’nda olmayan birlik ve beraberliktir. Yazarın bir diğer tarihsel konulu romanı olan Diriliş’te de kendi halkına ihanet eden yozlaşmış tipler hedefindedir. (Azap 2016: 10)

Sovyet ideolojisinin baskısına rağmen yazarın Kırılan Kılıç romanı tarihsel gerçekler üzerine kurgulanarak, tarihte yaşamış kahramanların var olma mücadelesini tüm açıklığıyla anlatır. “Bu bakımdan Kırılan Kılıç 19. Yüzyıldaki Kırgız hayatının ansiklopedisi görünümündedir.” (Baygaziyev 2000: 6) Eserinde 180’e yakın karakteri başarıyla tasvir etmesi onun yaratma gücünün genişliğini gösterir. Yazarın Kırılan Kılıç’tan sonra kaleme aldığı Diriliş romanı da tarihsel bir dönem olan, 1917 Rus devriminin Türkistan’daki yansımalarını anlatması yönüyle önemlidir. Bu iki romandan ayrı düşünülecek bağımsızlık öncesi yazılan Olgun Nesil romanı ise, dönemin ideolojisine uygun şekilde işlenerek yazılan bireysel izlekli bir romandır. Ancak ele aldığı insanlık, adalet, dürüstlük, çalışkanlık gibi konular etrafında vermek istediği ileti yönüyle dikkat çekici bir romandır.

2. Bağımsızlıktan Sonraki Romanlarında Yazarın Kimliği

Bağımsızlık sonrasında, tarih bilinci ve milli kimliğini yeniden kazanan Kırgızlarda görülen özgür düşünce, kendisini edebiyatta da hissettirir. Baskı döneminde söylenemeyen birçok şeyden bu dönemde söz edilir. Her alanda olduğu gibi tarihi roman alanında da yazarlar büyük bir özgürlüğe kavuşmuşlar ve özellikle tarihi biyografik romanlar kaleme almışlardır. Kasımbekov da bu dönemde iki roman yazarak bağımsızlık öncesi yazdığı romanlarında söyleyemediklerini söylemiş, araştırmacı kişiliğiyle arşivlerden çıkardığı belgelerle gerçekleri olduğu gibi anlatmıştır. Yazarın bağımsızlık sonrası yazdığı romanları Baskın ve Kırgın’dır.

Baskın romanında Kasımbekov, Hokand Hanlığındaki parçalanmışlığı, birlik ve beraberlikten yoksun halkın, Rus işgali altında ezilmesi, yok edilmek istenmesini anlatır. Daha rahat bir ortamda eserini kaleme alan Kasımbekov, halkının trajedisini samimi bir üslupla anlatmış, tarihsel gerçekleri, tarihte yaşamış Kırgızlar için önemli yeri olan, Şabdan, Baytik, Kurmancan Datka, İshak gibi halk kahramanları üzerinden kurgulamıştır. Tarihi romanlarıyla adından söz ettiren Kasımbekov, Kırgız tarihi romancılığının temelini attığı söylenebilir. (Akıyev 1994: 89)

Konu bakımından Baskın'ın devamı niteliğinde olan olan Kırgın’da, Kırgız tarihinde kanlı bir sayfa olan 1916’da yaşanan binlerce Kırgız’ın Ruslar tarafından katledilmesine yol açan Ürkün ayaklanması ve katliamının resmi belgelere dayandırılarak yazar tarafından kurgulanması vardır. Yazar bu romanında arşiv belgelerine özellikle yer vermiş, mektuplarda ve halk söylencelerinden yararlanarak romanını realist bakış açısıyla oluşturmuştur. (Azap 2016: 10)

Kaynakça

Akıyev, Kalık (1994), Baskan Col, Frunze: Kırgızistan Basması.

Azap, Samet (2006). Tölögön Kasımbekov İnsan ve Eser, Ankara: Bengü Yayınları.

Baygaziev, Sobetbek (30.06.2000). “Kılım Kezgen Kırgız Atın Kılıç Menen Zoogo Cazdın” Kutbilim, Bişkek, No: 22 s. 6.

Kasımbek, Tölögön (2005). İntellekt Çıgarmaçılık cana Turmuş, Adabıyat, Bişkek.

Kırgız Adabiyat Tarıhı (2002). VII-tom, Bişkek, s. 124.

Mırzaktatova (2000). “Ayal Cakşı-Er Cakşı”, Ruhu Kötörgön Uluu Söz, Ed. Kadirkul Davutov, Bişkek: Şam Basması.
Turdakunova, Çolponay (2011). “Mekendi Süyüünün En Ulguluu Misalı”, Press.kg, no4(60) Bişkek, cıl, 3 Feb- ral.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SAMET AZAP
Yayın Tarihi: 17.06.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Cılkıcının UuluBiyiktik Basması / Bişkek1956Hikâye
Sıngan KılıçKırgızistan Yayınları / Bişkek1988Roman
Kırılan Kılıç I (Han Sarayı)Yargı Yayınevi / Ankara2003Roman
KırgınBiyiktik Basması / Bişkek2004Roman
Kırılan Kılıç II (İsyan)Yargı Yayınevi / Ankara2004Roman
BaskınGençlik Kitabevi Yayınları / İstanbul2010Roman
Povestter, Angemeler, Sekiz Turgan Çıgarmalarının CıynagıBiyiktik Basması / Bişkek2012Hikâye
Kelkel, tom 4Biyiktik Basması / Bişkek2012Roman
Kelkel, tom 5Biyiktik Basması / Bişkek2012Roman

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Adil Yakuboğlud. 20 Kasım 1927 - ö. 21 Aralık 2009Doğum YeriGörüntüle
2Ahmedcan Aşirid. 1938 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Berdinazar Hudaynazarovd. 15 Nisan 1927 - ö. 14 Kasım 2001Doğum YeriGörüntüle
4Gökçay, Çoşkund. 12 Nisan 1931 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5CELALî/VELİ, Veli Göncüd. 1931 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6OZAN DALKILIÇ/DALKILIÇ/ŞAH MÜSLÜM/DERTLİ MÜSLÜM/OZAN MÜSLÜM/MÜSLÜM, Müslüm Dalkılıçd. 02.02.1931 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7Bayar, Zühtüd. 18 Kasım 1943 - ö. 26 Mart 2011Ölüm YılıGörüntüle
8Esma Ocakd. 5 Haziran 1928 - ö. 25 Mayıs 2011Ölüm YılıGörüntüle
9ERCANİ/ARAP ALİ, Abdullah Ercand. 1922 - ö. 07.01.2011Ölüm YılıGörüntüle
10Göktuğ Canbabad. 23 Şubat 1981 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Yıldız, Ahmet Günbayd. 30 Ekim 1941 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Bardakçı, Vehbid. 10 Ocak 1956 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Fahri Mermerd. 1950 - ö. 2001Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Şakarim Kudayberdiulıd. 1858 - ö. 3 Ekim 1931Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15İsmail A. Çavuşevd. 9 Aralık 1940 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle