TURAN/ÂMÂ TURAN, Turan Karakaş

(d. 04.02.1940 / ö. -)
âşık, destancı
(Âşık / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Turan Karakaş’ın doğum tarihi kaynaklarda 1941 olarak verilmiştir. Ancak nüfus kâğıdında doğum tarihi 4 Şubat 1940’tır (Kaya Çakı 2019). Sivas'ın Güney köyünde doğan Turan, Halil ve Ayşe'nin dört çocuğundan biridir. Altı aylıkken gözlerinin yanında çıkan sulu sarı yaralara annesi tarafından yapılan bilinçsiz tedavi, Turan’ın âmâ kalmasına sebep olur (Kaya 2009: 330). Yedi yaşına kadar köyde kalan âşığın bu yılları büyük bir sefalet içinde geçer. 1947'de yedi yaşına geldiğinde köylerine gelen bir Darendeli onu işlerinde yardımcı olarak kullanacağı vaadiyle 70 lira para ödeyerek yanına alır, ancak köyden onu İstanbul'a götürerek zorla dilencilik yaptırır. Dilenci mafyasının eline düşen âşık, üç yıl İstanbul'un çeşitli semtlerinde zorla dilendirilmiştir. Sivas Valiliği’nin çalışmalarıyla 1949 yılının kasım ayında İstanbul'dan alınarak Sivas'a ailesinin yanına getirilir (Pürlü 2002: 263-264). Âşık, on yaşındayken Sivas'a geldiğinde orada Niğde'nin Kemerhisar ilçesinden destancı Cemil Turgut ile karşılaşır, onunla birlikte destan satmaya başlar. Üç ay boyunca birlikte çeşitli illeri gezerek destan satan Turan Karakaş, Konya'dayken Cemil Turgut’un ona kazandığı parayı vermemesi üzerine ondan ayrılır (Kaya 2009: 330). Âşık, ortağından ayrıldıktan sonra Konya Kızılırmak Matbaası’na giderek ilk destanı olan “Kore Destanı”nı bastırır. Daha sonra Asker Destanı (1952), Acemi Eğitimi Destanı, Terhis Destanı, İki Evli Destanı (1955), Zamane Destanı (1955), Devir Destanı (1956), Kader Destanı (1957), Cemal Gürsel Destanı (1960), Amasya Valisinin Kızı Destanı (1960), Cengiz Topel’in Şehit Destanı (1964) Balıkesir’de Olan Zelzelenin Destanı (1964), Canavar Abdullah Destanı (1964), Tren Kazası Destanı (1970), Aracılık Yüzünden Öldürülen Hüseyin Demir’in Destanı, Kıbrıs Destanı, Yalan Dünya Destanı vb. destanlarını bastırıp satar (Kaya Çakı 2019). Turan, 1959'da kendi köyünden Bekir Turna’nın kızı Güller ile nişanlanır, üç yıl süren nişanlılık döneminden sonra 01 Ocak 1962 tarihinde evlenir. 1973'e kadar geçimini destan satmakla sağlayan âşık, şair Yavuz Bülent Bakiler’in yardımıyla 1974'te Devlet Demir Yolları Sivas Cer Atölyesi’ne engelli kontenjanından işçi olarak girer (Pürlü 2002: 264). İkisi erkek, üçü kız olmak üzere beş çocuk babası olan âşık, 15 Ocak 1995 tarihte emekli olur ve hâlen Sivas merkezde yaşamaktadır (Kaya Çakı 2019).

Küçük yaşta gözlerinin kapanmasından dolayı okula gidemeyen, askerlik vazifesini yapamayan Turan, köy odalarında büyüklerinden hikâye ve şiir dinleyerek büyür. Bu ortamın verdiği halkiyat zevkini ruhunda hisseden âşık, bunu da destan söyleyerek geliştirir. Saz çalmasını bilmeyen âşığın destanları kafiyeleniş ve hece sayıları bakımından klasik destan tertibine uyar. Destanların konularını askerlik, deprem, karı-koca ilişkisi, kahramanlık ve toplumu derinden yaralayan şiddete dayalı konular oluşturur (Karataş 2002: 32-49). Destanlarında daha çok 11’li hece ölçüsü kullanan âşık, kafiye olarak da yarım ve tam kafiyeyi tercih eder. Destanlarının dili sade ve anlaşılırdır. 10 yaşında evinin geçimini sağlamak amacıyla destan söylemeye başlayan Turan, destanlarını bir okuryazara birkaç kuruş vermek suretiyle yazdırarak vilayet matbaalarında bastırır. Türkiye'nin Van, Siirt, Hakkâri, Tunceli ve Ardahan haricinde bütün illerinde bulunan destancı, destanlarını daha çok gittiği ilin pazarlarında ve Kayseri-Çetinkaya tren hattı üzerinde satar (Karakaş 2008: 118-120).

Turan ve Âmâ Turan mahlasını kullanan Destancı Turan'ın destanlarını Sivas'ta Doğuş Matbaası, Bozkurt Matbaası, Emek Matbaası ve Kamil Kitabevi basmıştır. Ayrıca Tokat Özdilek Matbaası’nda basılan destanları da vardır. Bunun yanı sıra Kâbe (2010) ve Yetiş Muhammed (2010) adlı iki ilahisi de mevcuttur, ancak bu ilahiler basılmamıştır. Turan, Sivas’ın bazı ulusal kanallarında çeşitli programlara konuk olmuş, TRT Haber kanalında yayınlanan “Ömür Dediğin” adlı programda eşiyle birlikte hayat hikâyesini anlatmıştır (Kaya Çakı 2019).

Kaynakça

Karakaş, Mesut (2002). Sivas Güney Köyü Halk Edebiyatı Örnekleri. Lisans Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.

Karakaş, Ümmügülsüm (2008). “Destancı Turak Karakaş’la Röportaj”. Sultanşehir Dergisi. (Güz). 7: 116-121.

Kaya, Doğan (2009). Sivas Halk Şairleri. C. V. Sivas: Önder Matbaacılık.

Mesut Karakaş, Sivas, 1980, yüksek lisans, öğretmen, evli [Burcu Kaya Çakı tarafından Turan Karakaş’ın yeğeni ile 15.03.2019 tarihinde yapılan görüşme].

Pürlü, Kadir (2002). Sivas’ta İlbeyli Türkmenleri. C. 1. Sivas: Sivas Belediye Kültür Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. BURCU KAYA ÇAKI
Yayın Tarihi: 22.03.2019
Güncelleme Tarihi: 12.12.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Kore DestanıKızılırmak Matbaası / Konya1951Destan
Asker DestanıDoğuş Matbaası / Sivas1952Destan
Acemi Eğitimi DestanıDoğuş Matbaası / Sivas?Destan
Terhis DestanıDoğuş Matbaası / Sivas?Destan
İki Evli Destanı? / ?1955Destan
Zamane Destanı? / ?1955Destan
Devir Destanı? / ?1956Destan
Kader Destanı? / ?1957Destan
Cemal Gürsel Destanı? / ?1960Destan
Amasya Valisinin Kızı Destanı? / ?1960Destan
Cengiz Topel'in Şehit DestanıBozkurt Matbaası / Sivas1964Destan
Balıkesir'de Olan Zelzelenin DestanıBozkurt Matbaası / Sivas1964Destan
Canavar Abdullah DestanıBozkurt Matbaası / Sivas1964Destan
Tren Kazası Destanı? / ?1970Destan
Aracılık Yüzünden Öldürülen Hüseyin Demir'in DestanıDoğuş Matbaası / Sivas?Destan
Kıbrıs Destanı? / ??Destan
Yalan Dünya Destanı? / ??Destan

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HÂFIZ OSMAN, Kazancı-zâded. ? - ö. 19. yy.Doğum YeriGörüntüle
2Marsel Garipovd. 1 Mayıs 1946 - ö. -Doğum YeriGörüntüle
3İBRAHİM, İbrahim Aydınd. 1941 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4HÂFIZ OSMAN, Kazancı-zâded. ? - ö. 19. yy.Doğum YılıGörüntüle
5Marsel Garipovd. 1 Mayıs 1946 - ö. -Doğum YılıGörüntüle
6İBRAHİM, İbrahim Aydınd. 1941 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7HÂFIZ OSMAN, Kazancı-zâded. ? - ö. 19. yy.MeslekGörüntüle
8Marsel Garipovd. 1 Mayıs 1946 - ö. -MeslekGörüntüle
9İBRAHİM, İbrahim Aydınd. 1941 - ö. ?MeslekGörüntüle
10HÂFIZ OSMAN, Kazancı-zâded. ? - ö. 19. yy.Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11Marsel Garipovd. 1 Mayıs 1946 - ö. -Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12İBRAHİM, İbrahim Aydınd. 1941 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13HÂFIZ OSMAN, Kazancı-zâded. ? - ö. 19. yy.Madde AdıGörüntüle
14Marsel Garipovd. 1 Mayıs 1946 - ö. -Madde AdıGörüntüle
15İBRAHİM, İbrahim Aydınd. 1941 - ö. ?Madde AdıGörüntüle