ÜMMANÎ, Yakup Can

(d. 1913 / ö. 1983)
âşık, değirmenci
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Yakup Can olan âşık, şiirlerinde Ümmanî mahlasını kullanır. Erzurum'un Uzundere ilçesine bağlı Çamlıyamaç köyünde dünyaya gelmiştir. Nüfus kaydında doğum yılı 1919 olarak yazılsa da şiirlerinden ve yakınlarının verdiği bilgilerden hareketle 1913 doğumlu olduğu tahmin edilmektedir (Çakmakçı 2012: 3). Birçok şiirinde Ümmanî ile birlikte soyadı Can’ı da kullanan âşık, bazı şiirlerinde de Ümmanî, Kul Ümman ve Âşık Can mahlaslarını kullanmıştır. Hemen her köylü gibi çocukluk yıllarında bir süre Kur’an-ı Kerim dersleri almış ve çobanlık yapmıştır. 12 yaşında köyünün yaylasında koyunları otlatırken uykuya daldığı, rüyasında Hızır’ın kendisine bade sunduğu (Günay 2011:118), bu esnada Gürcistan’da yaşayan Gülfidan adlı kızla karşılaştığı, kızın ağabeylerinin Gülfidan’ı bir odaya kapatıp kapısını kilitleyerek Yakup’a bu dünyada kavuşmalarının mümkün olmayacağını söylediği rivayet edilir. Rüyadan sonra farklı bir ruh hâline bürünen genç âşığın aynı köyde Molla Yakup adlı bir kişinin yanına götürüldüğü, aralarında geçen kısa bir şiirli söyleşiden sonra genç Yakup’un âşık olduğunun kanıtlandığı da rivayetler arasındadır (Çakmakçı 2012: 11). Ümmanî, bir süre sonra temin ettiği saz ile Erzurum, Kars, Ağrı, Bitlis, Muş, Konya, Van ve Erciş’e gitmiş ve gittiği yerlerde saz çalıp şiirler söylemiştir. Köyünde çiftçilik ve değirmencilikle uğraşarak geçimini sürdüren Ümmanî, 1940'da Gölbaşı köyünden Behiye adlı bir hanımla evlenmiş, bu evliliğinden üç erkek, iki kız çocuğu dünyaya gelmiştir. Askerliğini 1940-1942 yılları arasında Sarıkamış’ta yapmıştır.

Ümmanî, özellikle ramazan aylarında Erzurum’a giderek günlerini ibadetle geçirmeye, âşık kahvelerindeki programlara katılmaya itina göstermiştir. Mevlüt İhsanî ve Mustafa Ruhanî ile yakınen görüşmüş, onlarla karşılaşmalar yapmıştır. Bunlardan başka Bardızlı Nihanî ve Karslı Gülistan Usta ile de görüşmüştür. 1981'de Hac görevini yerine getiren Ümmanî, bundan sonra saz çalıp şiir söylemeyi terk etmiş, 30 Ocak 1983'te Erzurum’da vefat etmiştir. Kabri Erzurum’un Uzundere ilçesinin Çamlıyamaç köyündeki evinin bahçesindedir.

Ümmani, âşık sanatının gerektirdiği saz çalma, hazırlıksız şiir söyleme, karşılaşma yapma, muamma çözme, askı indirme ve hikâye anlatma yeteneklerini sergileyerek çağının âşıklık geleneğine katkıda bulunmuştur. Şiirlerinin tümünü hece vezniyle söylemiştir. Şiirlerinde ağırlıklı olarak aşk, tabiat, din ve ahlak konularına yer vermiştir.

Kaynakça

Bali, Muhan (1977). “Aşık Ümmani Can”. Türk Folklor Araştırmaları. 17.(337): 8063.
Birlik, Sadi (1978). “Âşık Ümmani Can’a Dair Bazı Notlar”. Türk Folklor Araştırmaları. 18.(343): 8235-8236.
Cumbur, Müjgân (1968). Başakların Sesi: Türk Halk Şairleri, Eserleri ve Hayatları. Ankara: Poyraz Reklam Yay.
Çakmakçı, Ahmet (2012). Âşık Ümmani Can'ın Hayatı ve Eserleri. Erzurum: Uzundere Belediyesi Kültür Yay.
Gökalp, Mehmet (1962). “Saz Şairleri: Tortumlu Âşık Ummani”. Türk Folklor Araştırmaları. 7.(150): 2618-2621.
Günay, Umay Türkeş (2011).Türkiye'de Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi. İstanbul: Akçağ Yay.
Özkök, Yahya (2003). Âşık Ümmani Can. Bitirme Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
Halk Şairi Âşık Ümmani Can (1967). Ankara: Ulusoğlu Matbaası.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: YAHYA ÖZKÖK
Yayın Tarihi: 26.09.2018

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1CEMHANÎ, Ramiz İnced. 25.03.1947 - ö. 29.10.2008Doğum YeriGörüntüle
2HULUSÎ/YAZICI, Faik Yazıcıd. 1917 - ö. 1967Doğum YeriGörüntüle
3YAŞAR REYHANİd. 1934 - ö. 10 Aralık 2006Doğum YeriGörüntüle
4Zahir Güvemlid. 6 Mart 1913 - ö. 5 Haziran 2004Doğum YılıGörüntüle
5IRIZA, Rıza Çağand. 1913 - ö. 18.02.1969Doğum YılıGörüntüle
6DİDARÎ, Behram Coşkund. 1913 - ö. 22.01.1977Doğum YılıGörüntüle
7Yusuf Ahıskalıd. 10 Mart 1909 - ö. 26 Haziran 1983Ölüm YılıGörüntüle
8DAİMİ, İsmail Aydınd. 1932 - ö. 17.04.1983Ölüm YılıGörüntüle
9FEYZULLAH BABA, Feyzullah Çınard. 15.11.1937 - ö. 1983Ölüm YılıGörüntüle
10CEMAL, Cemal Koçakd. 1927 - ö. ?MeslekGörüntüle
11ERSİN ÜNALd. 1973 - ö. ?MeslekGörüntüle
12CEYHUN, Kamandar Efendiyevd. 1929 - ö. 2000MeslekGörüntüle
13HİLALİ, Abdurrahman Sarıoğlud. 1908 - ö. 1975Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14KÜTAHİ, Ahmet Tokgözd. 1920 - ö. 1988Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15MAHMUD, Mahmud Demirkaynakd. 05.03.1942 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ZELİMHAN YAKUPd. 21.01.1950 - ö. 10.01.2016Madde AdıGörüntüle
17CİHANSIZ, Behzat Cand. 08.05.1951 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18KÜRŞADOĞLU, Yakup Yeşilyurtd. 19.11.1956 - ö. 07.12.2013Madde AdıGörüntüle