Ünaydın, Ruşen Eşref

İstanbul Seyyahı, Çeşmeler Kâşifi
(d. 18 Mart 1892 / ö. 21 Eylül 1959)
Yazar, diplomat, gazeteci, öğretmen
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul’da doğdu. Babası dönemin önemli doktorlarından biri olan Doktor Eşref Ruşen Bey’dir. Ruşen Eşref Ünaydın, gazeteci, yazar, siyasetçi, diplomat ve öğretmendir. Galatasaray Sultanisini (1911) ve Darülfünûn Edebiyat Fakültesini (1914) bitiren Ruşen Eşref, Yüksek Baytar ve Yüksek Muallim Mekteplerinde Türkçe ve Fransızca öğretmenliği yaptı.

İlk yazılarını Tevfik Fikret’in de teşvikiyle Servet-i Fünûn dergisinde yayımladı. Edebî Ziyaretler ve Mülakatlar başlıklı yazılarını 1916’da Servet-i Fünûn ve Türk Yurdu dergilerinde, sonraki yıllarda ise Vakit gazetesinde (1917-1918) yayımladı (www.turkedebiyati.org).

Kendisi Millî Mücadele yıllarında Atatürk’ün en yakınında bulunan isimlerden biridir. Öğretmenlik, çevirmenlik, gazetecilik gibi pek çok görevde bulunan Ruşen Eşref, hem siyasi kimliğiyle hem de edebî kişiliğiyle önemli çalışmalara imza attı. 1918'de Yeni Gün muhabiri olarak Kafkasya'ya, Tasviri Efkâr muhabiri olarak Sivas'a giden Ruşen Eşref, Serveti Fünûn, Türk Yurdu, Donanma, Tedrisat Mecmuası, Dergâh, Yeni Mecmua, Vakit gibi dergi ve gazetelerde çeşitli yazılar yayınladı. Daha çok söyleşi ve gezi yazısı türünde olan bu çalışmaları ile edebiyatçılarla yaptığı söyleşiler okuyuculardan büyük ilgi gördü. Edebiyat alanında yaptığı röportajlar Türk edebiyatının röportaj türündeki önemli örnekleri arasında yer almaktadır. 1920'de Ankara Hükûmetinin çağrısı ile birlikte Anadolu’ya geçip millî mücadeleye fiili olarak destek verdi.

1922’de Buhara Elçiliği Başkâtibi oldu. Lozan Konferansında matbuat müşavirliği yaptı. TBMM’nin ikinci döneminde Afyonkarahisar milletvekili seçildi. Anadolu Ajansı Kurucu İdare Meclisi ve Harf İnkılabı Komisyonu üyeliklerinde bulundu. 1933'de Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliğine getirildi.(www.dildernegi.org.tr). 1945-1952 yılları arasında Tiran, Atina ve Budapeşte'de elçilik; Roma, Londra ve Atina'da büyükelçilik yaptı (www.turkedebiyati.org). Kurtuluş Savaşı yıllarında Atatürk’ün en yakınında bulunanlardan biri olarak Atatürk ilke ve inkılaplarına en bağlı isimler arasındadır. Özellikle Atatürk’ün başlattığı yeniliklerin ve değişimlerin başarıya ulaşması için çabalayan Ünaydın, gerek fikirleriyle gerekse yazılarıyla devrimlerin yerleşmesine katkıda bulundu. İdari ve siyasi pek çok görevi olan Ünaydın, 1918'de Yeni Mecmua'da Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülakat başlıklı bir yazı yayımlayarak hem Millî Mücadeleye yazıları ile destek verdi hem de Mustafa Kemal’in Gelibolu’daki başarılarını yayımlayıp dünyaya tanıtarak onun Türkiye’de olduğu kadar dünya kamuoyunda da tanınmasını sağladı. Böylece Türk halkının haklı mücadelesinin dünya nezdinde tanınırlığını artırmakla kalmadı, halkın Atatürk’e olan inancının ve güveninin de artmasına yardım etti. Ruşen Eşref, Atatürk tarafından 1932’de kurulan Türk Dil Kurumunun ilk Genel Yazmanı (kâtibi umumisi) olarak görev yaptı.

Türk Dil Kurumunun kuruluşu ile Ruşen Eşref’in bu kuruma yazman olarak atanması, 10 Temmuz 1932’de Birinci Tarih Kurultayının çalışmalarının devam ettiği geceye rastlar. Ruşen Eşref Ünaydın, tarih ile ilgili konular görüşüldükten sonra Atatürk’ün etrafındakilere “Dil işlerini düşünecek zaman da gelmiştir. Ne dersiniz?” diye sormasıyla dil meselesine değinildiğini, Atatürk’ün bu sorunun akabinde “Öyle ise Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti gibi bir de ona kardeş dil cemiyeti kuralım. Adı Türk Dili Tetkik Cemiyet, olsun.” dediğini aktarır. (Ünaydın, 1933) Samih Rifat’ın başkan olduğu cemiyete onun önerisiyle Ruşen Eşref de yazman olarak atandı ve 1932-1933 yıllarında bu görevi devam ettirdi. İlk Türk Dili Kurultayında görev alan Ruşen Eşref’in Tiran elçisi olarak atanmasının ardından bu görevi İbrahim Necmi Dilmen yürüttü.

Cumhuriyet’in ilanından sonra dil alanında yapılan çalışmalarda öncelik Türkçenin geliştirilip zenginleştirilmesi ve en eski dillerden biri olan Türk dilinin tüm zenginliğinin ortaya çıkarılmasıdır. Bu amaçla Türkçeyi bilim dili hâline getirebilmek için oluşturulması düşünülen Dil Heyeti için 1926’da TBMM’de konu görüşüldü, ardından 23 Mayıs 1928’de Dil Heyeti ya da Alfabe Encümeni diye adlandırılan bir kurul oluşturuldu. Ruşen Eşref Ünaydın, bu kurula yazar ve milletvekili olarak katıldı, çalışmalar Dolmabahçe Sarayında Atatürk’ün de katılımıyla elifba (alfabe) ve gramer olmak üzere iki ayrı alanda yürütüldü (Turan; Özel, 2007). Ruşen Eşref, yazıları ile Cumhuriyet’in, Atatürk ilkelerinin ve inkılâplarının şiddetli savunucusu oldu. 1952’de emekliye ayrılan Ruşen Eşref Ünaydın, bu tarihten sonra da ağırlıklı olarak hatıra türünde eserler vermeye devam etti. 21 Eylül 1959’da vefat etti.

“İstanbul Seyyahı” ve “Çeşmeler Kâşifi” sıfatlarını kazanmış olan yazar, özellikle gazetecilik adına yaptığı çalışmaları ile öne çıkar (www.edebiyatvesanatakademisi). Röportaj ve mülakat türlerini Türk yazınına kazandıran Ruşen Eşref Ünaydın, Millî Mücadele döneminde, ünlü edebiyatçılarla ve fikir adamlarıyla yaptığı bir dizi röportajını, Türk Yurdu, Servet-i Fünun dergisi ile Vakit gazetesinde yayımladı, daha sonra Diyorlar ki (1918) adıyla kitaplaştırdı. Yazarın bu eseri aslında “Edebî Ziyaretler ve Mülakatlar” şeklinde isimlendirilen yazılarının gördüğü ilgi neticesinde ortaya çıktı. Vakit gazetesinde belirli aralıklarla yayımlanan bu yazılar dönemin sanat ve edebiyat çevrelerince büyük ilgi gördü. Diyorlar ki adlı eserle ünlenen Ruşen Eşref Ünaydın 'ın bu eserinde Cenap Şahabettin, Hüseyin Cahit, Süleyman Nazif, Rıza Tevfik, Mehmet Emin, Halide Edip, Hamdullah Suphi, Ömer Seyfettin vb. gibi isimlerle yapılan röportajlara yer verildi. Türünün dönem itibarıyla ilk ve tek örneği olan bu eser, pek çok edebiyatçıyı ve fikir adamını bir araya getirdi, onların görüşlerinin aynı eserde toplanmasını sağladı.

İstanbul'u tasvir eden Ayrılıklar (1923) adlı kitabından dolayı kendisine "İstanbul Seyyahı" adı verilen Ruşen Eşref'in hayatı 1918'den sonra tam bir seyyah gibi geçti. Yazar bu eserinde İstanbul’a ve İstanbul insanının yaşayışına, geleneklerine vb. dair anılara, bilgilere yer verdi. Siyasi görevlerinin de etkisiyle çok sayıda ülkeyi ve şehri gezen yazar, Vakit gazetesi muhabiri olarak Batum'a gitmesiyle başlayan seyahatlerini Yedigün, Tasvir-i Efkâr ve Hâkimiyet-i Milliye gazetelerinde devam ettirdi (www.turkedebiyati.org). Yazılarında Kurtuluş Savaşının çetin günlerini ele aldı, bu uğurda yapılan mücadelelere değindi ve Anadolu insanını ve fedakârlıklarını anlattı. Eserleri incelendiğinde emekli olana kadar daha çok Kurtuluş Savaşı yıllarını anlatan çalışmaların, 1952 yılından sonra yayımlanan eserlerinde ise Atatürk'e dair hatıraların anlatıldığı eserlerin öne çıktığı görülür. Ünaydın; röportaj, mülakat, anı ve gezi yazısı ile şiir türünde eserler vermiştir. Kendisinin aynı zamanda şiir, roman ve masal çevirileri de bulunmaktadır. “Andersen”den çevirdiği Çocuk Hikâyeleri, “Virgilius”tan çevirdiği Çoban Şiirleri ile “Dostoyevski”den çevirdiği Beyaz Geceler adlı çalışmalar, yazarın çevirilerindendir. Geçmiş Günler, yazarın İstanbul’un I. Dünya Savaşı yılları ile öncesindeki dönemleri karşılaştırarak anlattığı bir başka çalışmasıdır. Damla Damla ve Boğaziçi Yakından ise yazarın mensur şiirlerinin yer aldığı eserleridir. Yazarın önemli bir diğer eseri, Hatıralar adıyla yayımlanan ve Türk Dil Kurumunun kuruluşuna ait önemli tanıklardan olan eserdir.

Mustafa Kemal’i Türk basınında tanıtan kişi olarak bilinen Ünaydın, Atatürk’e olan hayranlığını eserleri aracılığı ile de yansıtır. Kurtuluş Savaşına dair önemli olaylar ile Atatürk’ün hastalığına kadar pek çok detay, onun hatıra türünde kaleme aldığı eserlerinde görülür. Kendisi ve eserleri hakkında lisansüstü çalışmalar da yapılan Ruşen Eşref Ünaydın, Türk edebiyat, siyaset ve basın hayatının en önemli isimlerinden biridir.

Kaynakça

Turan, Şerafettin; Özel, Sevgi (2007). 75. Yılında Türkçenin ve dil Devriminin Öyküsü. Ankara: Dil Derneği Yay.

Ünaydın, Ruşen Eşref (1943). Türk Dili Tetkik Cemiyetinin Kuruluşundan İlk Kurultaya Kadar Hatıralar. Ankara: TDK Yay.

http://www.dildernegi.org.tr/TR,455/rusen-esref-unaydin.html [erişim tarihi: 06.08.2018]

https://www.turkedebiyati.org/yazarlar/rusen-esref-unaydin.htm [erişim tarihi: 06.08.2018]

ttp://www.edebiyatvesanatakademisi.com/milli-edebiyat-milli-mucadele/rusen-esref-unaydin-hayati-edebi-yonu-eserleri-492.aspx [erişim tarihi: 06.08.2018]

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MÜZEYYEN ALTUNBAY
Yayın Tarihi: 10.09.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Frenginin Tecelliyât-ı HarikasıMatbaa-i Hayriyye ve Şürekası / İstanbul1911İnceleme
Diyorlar KiKanaat Kütüphânesi / İstanbul1918Röportaj
İki Saltanat ArasındaKanaat Matbaası / İstanbul1918Deneme
Tevfik Fikret : Hayatına Dair HatıralarıHilal Matbaası / İstanbul1919Hatıra
Geçmiş GünlerMatbaa-i Orhaniyye / İstanbul1919Deneme
Çocuk HikâyeleriMahmut Bey Matbaası / İstanbul1920Çeviri
Çoban Şiirleri : BükoliklerTürk Ocakları İlim ve Sanat Heyeti Neşriyatı / İstanbul1929Çeviri
Âdem Oğlu (İbnûl İnsan) : Bir Peygamberin TarihiDevlet Matbaası / İstanbul1929Çeviri
Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile MülâkatDevlet Matbaası / İstanbul1930Röportaj
Cumhuriyet KıraatiTefeyyüz Kitaphanesi / İstanbul1933Diğer
Beyaz GecelerKanaat Kütüphanesi / İstanbul1934Çeviri
Yeni İlk Mektep Kıraati, Sınıf 2Türk Kitapçılığı / İstanbul1934Diğer
Boğaziçi YakındanÇituri Biraderler Basımevi / İstanbul1938Deneme
Türk Dili Tetkik Cemiyetinin Kuruluşundan İlk Kurultaya Kadar HâtıralarTDK Yayınları / Ankara1943Hatıra
Damla DamlaRemzi Kitabevi / İstanbul1947Mensur Şiir
AyrılıklarOrhaniye Matbaası / İstanbul1947Deneme
Atatürk ve Milli TesânütMilli Tenâsüt Birliği Yayınları / İstanbul1954Deneme
Atatürk : Tarih ve Dil Kurumları : HatıralarTürk Tarih Kurumu Basımevi / Ankara1954Hatıra
Galatasaray ve Futbol : HatıralarYenilik Basımevi / İstanbul1957Hatıra
Atatürk'ü Özleyiş : HatıralarTürk Tarih Kurumu Basımevi / Ankara1957Hatıra
Atatürk'ün HastalığıTDK Yayınları / Ankara1959Röportaj
Çanakkale'de Savaşanlar Dediler KiTürk Tarih Kurumu / Ankara1960Röportaj
İstiklâl YolundaTürk Tarih Kurumu / Ankara1960Deneme
Mustafa Kemal Çanakkale'yi AnlatıyorApa Ofset Basımevi / İstanbul1980Hatıra

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Müjde, Ganid. 27 Kasım 1959 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Zeria Karadenizd. 1926 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3ŞEYHÎ, Merhabâzade Ahmed Efendid. ? - ö. 1666Doğum YeriGörüntüle
4Morkaya, Burhan Cahitd. 1892 - ö. 20 Ocak 1949Doğum YılıGörüntüle
5Salahaddin Enis Atabeyoğlud. 1892 - ö. 11 Haziran 1942Doğum YılıGörüntüle
6MERYEM GENÇd. 1892 - ö. 1954Doğum YılıGörüntüle
7AKINCI, İbrahim Akıncıd. 01.07.1898 - ö. 24.07.1959Ölüm YılıGörüntüle
8KASIM ŞENLİKOĞLUd. 1872 - ö. 1959Ölüm YılıGörüntüle
9ALİ RIZA, Ali Rıza Karsavurand. 1893 - ö. 05.12.1959Ölüm YılıGörüntüle
10Melisa Kesmezd. 30 Eylül 1980 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Yiğitler, Hüseyin Zekaid. 20 Ağustos 1940 - ö. Ağustos 2004MeslekGörüntüle
12Bektaş, Cengizd. 26 Kasım 1934 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Dino, Hikmet Arifd. 1892 - ö. 30 Mart 1957Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Yalçın, Hüseyin Suatd. 1284 (1867) - ö. 21 Mart 1942Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Gencarap, Ali İffetd. 16 Nisan 1869 - ö. ? Eylül 1941Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16RÛŞEN, Mudanyalızâde Mehmed Rûşen Tevfikîd. ? - ö. 1891Madde AdıGörüntüle
17EŞREF DAYId. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18NESÎM, Mehmed Nesîm Efedni İstanbul Üsküdarlıd. ? - ö. 1757-1758Madde AdıGörüntüle