VAKTİDOLU/ADİL ALİ, Adil Ali Atalay

(d. 1936 / ö. ?)
âşık, yayıncı
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Adil Ali Atalay, 1934 yılında Erzincan'ın Kemaliye ilçesinin Gözaydın (Bizmişen) köyünde doğmuştur. O dönemin şartlarında nüfusa doğduktan iki yıl sonra kaydı yapıldığından doğum tarihi nüfusta 1936 olarak yazılmıştır. Adil Ali'nin aktardığı kadarıyla babası seferberlik yıllarında 10 yıla yakın askerlik yapmış ve kendisi henüz iki yaşındayken hayatını kaybetmiştir. Kendi deyimiyle annesi onlara hem babalık hem de annelik yapmıştır. Çocukluk yılları zorluklar ve yoksulluk içerisinde geçen Adil Ali, 1949 yılında ilkokulu bitirmiştir. İlkokulu bitirdikten sonra eğitimine devam etmek istemişse de ailesinin ekonomik durumu buna izin vermemiştir. 1954 yılının Aralık ayında eşi Emine (Emiş) hanım ile evlenmiştir. Eşinin ailesinin başlık parası istemesi nedeniyle yoksul olan Atalay, bu parayı verememiş ve eşini kaçırmıştır. Bu olay üzerine elli bir gün tevkif edilmiş, bu sürenin sonunda annesi tek mal varlıkları olan katırı satarak başlık parasını ödemiş ve kendisi serbest kalmıştır. Bu olayın ardından 1955 yılında annesini ve eşini de yanına alarak Ankara’ya göç etmiş ve burada çalışmaya başlamıştır. 1961 yılında ise ailesiyle birlikte İstanbul’a taşınmış, burada bir nakliye şirketi kurmuştur. Ardından 1972 yılında bir yayınevi açmıştır. Bu arada nakliye işini de ağabeyi Ahmet Atalay ile 1990 yılına kadar devam ettirmiştir. Adil Ali Atalay’ın bugüne kadar getirmeyi başardığı yayınevinde çoğu Alevilik ve Bektaşilik konusunu içeren çok sayıda kitap yayımlanmıştır. Atalay’ın ikisi kız, üçü erkek olmak üzere beş çocuğu olmuştur. Hâlen İstanbul’da yaşayan Atalay, yayıncılığa devam etmektedir (Zaman 2014: 11-46).

Adil Ali Atalay, çocukluk yıllarından itibaren şiire ve saza meyil etmiş ve on altı yaşından itibaren şiir yazmaya başlamıştır. Şiirlerinde Vaktidolu mahlasını kullanan Atalay, eserlerinin tamamını hece vezni ile kaleme almıştır. Çocukluk yıllarından itibaren Alevi Bektaşi âşıkların ve dedelerin meclislerinde zaman geçiren Vaktidolu’nun şiirlerinin içeriğini Alevi Bektaşi inancı ve tasavvufu oluşturmuştur. Saz çalmaya hevesi olmuş, ancak çocukluk ve gençlik yıllarında ailesinin yoksul olması nedeniyle bir saz alamadığı için bağlama çalmayı öğrenememiştir. Vaktidolu, gençlik yıllarında yazdığı ilk şiirlerini yakmıştır. Dolayısıyla ancak belli bir yaştan sonra yazdığı şiirleri elinde mevcuttur (Zaman 2014: 19-23). İstanbul Cağaloğlu’nda bulunan yayınevi sayısız âşık, araştırmacı ve yazarın uğrak yeri hâline gelmiştir. Vaktidolu bu sayede birçok sanatçı, âşık, Alevi dedesi, yazar ve araştırmacı ile tanışmış ve uzun süre vakit geçirme şansı elde etmiştir (Zaman 2014: 61). Vaktidolu’nun şiirlerinde, Alevi Bektaşi inancının yanında, sevgi, aşk, ahlak, toplumsal ve insani değerler gibi konuları işlediğini görmek mümkündür (Zaman 2014: 55). Vaktidolu’nun bu yönü onun toplumsal meselelerle sürekli iç içe olmasını ve bu durumu şiirlerine yansıtmasını sağlamıştır. Başta kendisi gibi âşık olan ve Emiş mahlasını kullanan eşi Emine Hanım olmak üzere birçok âşık ile karşılıklı şiir söyleyen Vaktidolu, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Abdal Musa, Kaygusuz Abdal, Hıdır Abdal, Şah İsmail Hatayi ve Koca Seyyid gibi Alevi Bektaşi inancının yol ulularını konu edinen şiirler de kaleme almıştır. Ayrıca Vaktidolu’nun Kurtuluş Savaşı, Cumhuriyet ve Mustafa Kemal Atatürk için yazdığı şiirleri mevcuttur (Zaman 2014: 195-350). Şiirlerinin yanı sıra Alevi Bektaşi inancını konu edinen çok sayıda kitabın yayına hazırlanmasında emeği geçmiş; Hazreti Betül Fatıma Anamız, Âşık Deman'i Baba, Kuran'ı Kerim Manzum Meali ve Tefsir Özeti, Kerbela ve Matem, Altını Tunç Ederler Tunçu da Altın (Hülya ile Yadigar) Sıla mı Gurbet Gurbet mi Sıla Suçlu Kim?, Yasin - Kur'an'daki Dualar - Veda Hutbesi ve Emirname, Alevilik'te Ehl-i Beyt Sevgisi ve Kuran-ı Kerim'de Ehl-i Beyt Sureleri, Ağuiçenliler Ocağı, Sarıçiçek'te Bir Köy Gözaydın Bezmişen, Gel Kendine Deli Gönül ve Alevilik'te Sultan Nevruz adlı eserleri kaleme almıştır.

Kaynakça

Zaman, Süleyman (2014). Adil Ali Atalay (Vaktidolu) Yaşamı-Dünya Görüşü ve Eserleri. İstanbul: Can Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. BÜLENT AKIN
Yayın Tarihi: 24.06.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Hazreti Betül Fatıma AnamızCan Yayınları / İstanbul2011Diğer
Âşık Deman'i BabaCan Yayınları / İstanbul1998Şiir
Kuran'ı Kerim Manzum Meali ve Tefsir ÖzetiCan Yayınları / İstanbul2000Mensur Şiir
Kerbela ve MatemCan Yayınları / İstanbul2000Mensur Şiir
Altını Tunç Ederler Tunçu da Altın (Hülya ile Yadigar) Sıla mı Gurbet Gurbet mi Sıla Suçlu Kim?Can Yayınları / İstanbul2012Deneme
Yasin - Kur'an'daki Dualar - Veda Hutbesi ve EmirnameCan Yayınları / İstanbul2010Araştırma
Alevilik'te Ehl-i Beyt Sevgisi ve Kuran-ı Kerim'de Ehl-i Beyt SureleriCan Yayınları / İstanbul2011Araştırma
Sarıçiçek'te Bir Köy Gözaydın BezmişenCan Yayınları / İstanbul2010Deneme
Gel Kendine Deli GönülCan Yayınları / İstanbul1997Deneme
Ağuiçenliler OcağıCan Yayınları / İstanbul2013Araştırma
Alevilik'te Sultan NevruzCan Yayınları / İstanbul2012Araştırma

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Kaymaz, Rıfkıd. 22 Şubat 1950 - ö. 22 Şubat 2010Doğum YeriGörüntüle
2Ulukan, Orhand. 1934 - ö. 29 Nİisan 1999Doğum YeriGörüntüle
3HAKKÎ, İbrahim Hakkıd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Sözer, Önayd. 1936 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5GARİP, Hasan Hüseyin Erdend. 1936 - ö. 2018Doğum YılıGörüntüle
6Karakoç, Ertuğruld. 15 Mart 1936 - ö. 26 Temmuz 2015Doğum YılıGörüntüle
7GAFAR, Gafar İbrahimîd. 05.10.1954 - ö. 06.01.2019MeslekGörüntüle
8FATMA, Fatma Şimşekd. 12.09.1906 - ö. 06.02.1994MeslekGörüntüle
9DEMLÎ/DELİ MOLLA, Hasan Coşkund. H.1303/M.1887 - ö. 20.01.1965MeslekGörüntüle
10VEHBİ/SOYBAL/ ÂŞIK VEHBİ, Vehbi Soybald. 01.05.1960 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11GÜRYANÎ, Şeref GÜRd. 1950 - ö. 27.06.2010Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12DERYAMİ, Ali Erdoğand. 1926 - ö. 17.10.1987Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13ÂDİL/ADLÎ, Şeyh Hasan Âdil Efendi veya Hasan Adlî Efendid. ? - ö. 27 Ekim 1617Madde AdıGörüntüle
14RÂGIP, Alid. ? - ö. 1714-15/1717-18Madde AdıGörüntüle
15ALİ ÇELEBİd. ? - ö. 1777Madde AdıGörüntüle