YARANÎ, Cengiz Ay

(d. 18.10.1946 / ö. 26.11.2015)
âşık, esnaf
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Cengiz Ay olan Âşık Yaranî, Erzurum'un Oltu ilçesine bağlı Topkaynak köyünde 18 Ekim 1946 tarihinde doğmuştur. Ailesinin tek evladı olup babasının adı Şehri annesinin adı Hediye’dir. İlkokul mezunu olan âşığa çocukluğunda büyükleri tarafından köy odasına çağrılıp sazsız türkü söyletilmiştir (Ay 1996). 1961'de Erzurum’a yerleşmiş ve çeşitli işlerde çalışmıştır (Kırkıkılıç vd. 1997: 98). 1963'te Türkan hanımla evlenmiş, bu evlilikten üç erkek, altı çocuğu olmuştur. 21 yıl zücaciye ve hırdavat işleriyle uğraştıktan sonra Âşık Nuri Çırağî’nin işlettiği Erzurum Kongre Caddesi’ndeki âşıklar kahvehanesini 1993'te devralmış ve 1996'ya kadar işletmiştir. 1997'de Kocaeli'nin Gebze ilçesine göç etmiştir. Hayatı zorluklarla geçmiş olan Âşık Yaranî’nin ilk ustası, dedesi Mahmud Efendi olmuştur. Dedesinden dinlediği âşık hikâyeleri ve onlara ait şiirlerle büyümüş ve böylece küçük yaşlarda âşıklığa yönelmiştir. Gelenek içinde kendiliğinden âşıklığa yönelen âşıklar arasındadır. Onun bu yöneliminde âşıklık geleneğinde mühim bir yer tutan rüya motifi ölçeğinde değerlendirebilecek “yarım bade” motifi tetikleyici unsur olarak göze çarpmaktadır. Âşık Yaranî’nin de başından böyle bir hadise geçmiş ve gördüğü rüyada kendisine sunulan nesneyi alamadan uyanmıştır (Özarslan 2001: 113). Yaranî’nin belli bir ustası yoktur. Ancak etkilendiği âşıkların şiirleri ile kendini yetiştirmiştir. Âşık Sümmanî, Âşık Şenlik, Bardızlı Âşık Mevlüt İhsanî ve Âşık Yaşar Reyhanî onun ilham aldığı âşıklardandır. Mahlası, arkadaş, dost canlısı olduğu için Mevlüt İhsanî, Yaşar Reyhanî ve Nuri Çırağî’nin de bulunduğu bir âşıklar meclisinde arkadaşları tarafından "Yaranî" olarak verilmiştir (http://www.turkulerleerzurum.com/erzurumlu-asiklar/dadas-asik-cengiz-ay-yareni.html). Âşıklık sanatını kahvehanelerde, düğünlerde, güreşlerde ve davet edildiği yerlerde icra etmiştir. Tasnif ettiği “Öksüzoğlu” hikâyesinin yanı sıra ustalarından öğrendiği halk hikâyeleri de vardır. Erzurum’da yayın yapan yerel radyo televizyonlarda programlar yapmıştır. (Özarslan 2001: 398-399). Şiirleri mahallî dergi ve gazetelerde yayımlanmış olan Âşık Yaranî’nin, “Gönül Defteri” ve “Sevda Rüzgârı” adlarıyla yayımlanmış iki kaseti vardır. Ayrıca sipariş üzerine yaptığı bir çok kaseti de meraklılarının elindedir. MESAM üyesi olan âşığın kimi türküleri TRT repetuarına alınmıştır (Vural 2012: 192). Âşık Yaranî, özellikle Erzurum civarında çok şöhretli olmasına rağmen ülke genelinde yeteri kadar tanınma şansını yakalayamamış âşıklardandır. Bu durum onun yurtiçi şenlik vb. etkinliklere çok fazla katılmamasından ileri gelmektedir. Bununla beraber Âşık Yaranî’nin Erzurum çevresinde yaptığı icralarla halkın beğenisini kazanmış ve il ölçeğinde tanınmış bir âşık olduğunu söylemek mümkündür (Özarslan 2001: 104). Âşık Yaranî hakkında bir lisans tezi (Yılmaz 1988) yapılmıştır. Monografik özellikte hazırlanmış bu tezde âşığın hayatı, sanatı ve eserleri hakkında bilgilere yer verilmiştir. 26 Kasım 2015 tarihinde Kocaeli-Gebeze'de vefat etmiştir (2).

Âşık Yaranî gerek yetiştiği çevrenin müsait oluşu gerekse gelenek içinde hem bir temsilci hem de kahvehane işletmecisi olarak bulunması dolayısıyla âşıklık geleneğinin bütün icaplarını ve inceliklerini son derece iyi bilen bir gelenek temsilcisidir. Âşık Yaranî gelenekte bariz olarak hissedilen içe dönük ruh hâlinin yer yer dışına da çıkabilen bir sanatkâr özelliği taşır. O hem musannif bir hikâyeci âşık, hem irtical gücü yüksek bir gelenek temsilcisidir. Gerek kendi kahvehanesinde gerekse başka yerlede katıldığı fasıllarda söze hakimiyeti ile temayüz eden Yaranî divani, koşma, semai biçimlerinde ve güzelleme, öğütleme, koçaklama, taşlama, destan türünde şiirler söylemiştir. Bu şiirlerde vatan ve millet sevgisi, sahip olunan değerlerle övünme, aşk, ölüm, ayrılık, yoksulluk, gurbet, sıla özlemi, dünyanın faniliği vb. hususları dile getirmiştir.

Kaynakça

Cengiz Ay, 1996 Erzurum-Oltu, 1950, İlkokul. [06.09.1996 tarihinde Erzurum’da M. Özarslan tarafından yapılan görüşme. Görüşmenin ses kaydı ve deşifre edilmiş metin M. Özarslan arşivindedir.].

Kırkıkılıç, Ahmet, İbrahim Topal, Selda Öksüz (1997). Geleneksel Türkiye Âşıklar Şöleni (1991996). Erzurum: Erzurum Halk Ozanları Derneği Yay.

Özarslan, Metin (2001). Erzurum Âşıklık Geleneği. Ankara Akçağ Yay.

Vural, Temel (2012). Sümmânî'den Günümüze Oltu Havzası Şairleri. Ankara: Bizim Büro Basımevi Yayın Dağıtım.

Yılmaz, Mustafa (1998). Âşık Cengiz Yara -Hayatı, Hayatı ve Şiirleri-. Lisans Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.

(1) http://www.turkulerleerzurum.com/erzurumlu-asiklar/dadas-asik-cengiz-ay-yareni.html [Erişim Tarihi 18.01.2019].

(2) http://www.hurriyet.com.tr/sik-yaran-vefat-etti-37203059 [Erişim Tarihi 21.01.2019].

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. METİN ÖZARSLAN
Yayın Tarihi: 06.03.2019

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Hüseyin Topçugild. 31 Aralık 1925 - ö. 12 Mart 2012Doğum YeriGörüntüle
2OLTULU, Ali Oltulud. 12.05.1961 - ö. -Doğum YeriGörüntüle
3KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Hüseyin Topçugild. 31 Aralık 1925 - ö. 12 Mart 2012Doğum YılıGörüntüle
5OLTULU, Ali Oltulud. 12.05.1961 - ö. -Doğum YılıGörüntüle
6KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7Hüseyin Topçugild. 31 Aralık 1925 - ö. 12 Mart 2012Ölüm YılıGörüntüle
8OLTULU, Ali Oltulud. 12.05.1961 - ö. -Ölüm YılıGörüntüle
9KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
10Hüseyin Topçugild. 31 Aralık 1925 - ö. 12 Mart 2012MeslekGörüntüle
11OLTULU, Ali Oltulud. 12.05.1961 - ö. -MeslekGörüntüle
12KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Hüseyin Topçugild. 31 Aralık 1925 - ö. 12 Mart 2012Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14OLTULU, Ali Oltulud. 12.05.1961 - ö. -Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Hüseyin Topçugild. 31 Aralık 1925 - ö. 12 Mart 2012Madde AdıGörüntüle
17OLTULU, Ali Oltulud. 12.05.1961 - ö. -Madde AdıGörüntüle
18KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?Madde AdıGörüntüle