YUSUF SEZÂÎ

(d. 1858 / ö. 1938)
âşık
(Âşık / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Yusuf Sezâî, 1858 yılında Kars’ın Kağızman ilçesinin Toprakkale mahallesinde dünyaya gelmiştir. Ünlü âşık, döneminin en kudretli âşıklarındandır. Narmanlı Sümmâni ile atışmasında “Şehri Kağızman, söylenir yerimiz meskânımız, Âşıklar defterinde, Sezai derler bize.” diyerek mahlasının Sezai olduğunu söylemiştir (Şahin 1983: 141). 15 yaşında saz çalmaya başladığı ve âşıklık geleneğini öğrendiği bilinmektedir. Âşıktan etkilenen sülalesi soyadlarını Âşıklı olarak kullanmışlardır. Âşıklı’nın soyadı mı yoksa mahlası mı olduğu konusunda kesin bilgi olmasa da soyundan gelenler soyadı olarak kullanmıştır. Hakkında kısıtlı bilgiler bulunan Yusuf Sezâî’nin 1938 yılında vefat ettiği bilinmektedir (Şahin 1983: 140).

Yusuf Sezâî’nin döneminin ünlü saz şairlerinden Narmanlı Sümmâni ile atışması ve Kağızman’lı Cemal Hoca ile karşılaşmalarının olduğu, onlarla Kars çevresini gezdiği bilinmektedir (Kalkan 2015: 80). Nejat Birdoğan, Kağızmanda Kümbet mahalleli İbrahim Alıcı Erdemle yaptığı derlemede Sümmani ile Sezai'nin atışmasını da defterine kaydetmiştir. Derleme defterini daha sonra tekrar inceleyen Nejat Birdoğan aşıkların atışmasını Türk Folklor Araştırmaları Dergisi'nin 177. sayısında yayımlamıştır (Şahin 1983: 140-144).

Sezâî ile Sümmani atışmalarında, önce birbirlerini yererek kendi ustalıklarını anlatmışlardır. Sonrasında “Şakadır her sözüm değildir gerçek” diyen Sezâî, “sebep olma elimde ki namıma” diyerek Sümmani’yi şehrine davet etmiştir. Sümmani de Sezâî’yi överek “Arif-i billahtır, Hacı Kağızmanlı, Zaten onu ziyarete gelmişem” demiştir ve atışmayı ustalara yakışır şekilde tamamlamışlardır.

Sezâî'nin Narmanlı Sümmani'den etkilendiği atışmalarındaki övgülerden de anlaşılmaktadır. Yusuf Sezâî’nin yetiştirdiği, kayda geçmiş olan tek âşık Kağızmanlı Recep Hıfzı’dır. Yusuf Sezâî’nin Âşık Hıfzı’ya bağlama çalmayı öğrettiği hakkında bilgilere rastlanmıştır (Çitgez 2012: 203).

Sezâî, yaşadığı Kars’ın Kağızman ilçesinde Rusların hakimiyet sürdüğü 1915 yıllarında yaşanan sıkıntıları bir destanda anlatmış ve durumun vehametini ortaya koymuştur. Bu destanda; Birinci Dünya Savaşı sırasında Rusların Türkleri toplayarak yol ve köprü gibi işler yaptırmak için çalıştırmaları anlatılmıştır. Yusuf Sezâî, Türklerin acı bir şekilde toplatılarak çalıştırılmasını görmezden gelemeyerek şikayetini destanda dile getirmiştir. Ayrıca bit salgınının yayılması sonucu ölen Türkler için yazdığı Bit Destanı adlı bir destanı da vardır. Destanda “karınca tek gezer, yılan tek dişler, akrepten beterdir mili bitlerin” diyerek Rusları bite benzetmiş, iki tarafın da Türklerin ölümüne neden olduğunu vurgulamıştır (Kalkan 2015: 80-81).

Sezâî'nin 1918 yılında yazdığı Kağızman Türküsü adında bir de şiiri vardır. Hece ölçüsüyle yazdığı ve sade bir dil kullandığı şiirinde Kağızman'dan övgüyle söz ederek baharın gelişini betimlemektedir. Kağızman'lı Yusuf Sezâî’nin “Ülfetin” adında bir halk hikâyesinin bulunduğu, bu türkülü anlatının 1940’lı yıllarda Fahrettin Kırzıoğlu tarafından arşive kaydedildiği bilinmektedir (www.kagizmangozlemgazetesi.tr; www.ozanlar.biz)Abdülali Çelik tarafından 1975 yılında hazırlanan Kağızmanlı Âşık Yusuf Sezai Hayatı, Şiirleri ve Hikâyesi adlı basılmamış yüksek lisans tezi, âşık hakkında yapılan çalışmalar arasındadır. Ancak kaynağa ulaşılamamıştır.

Kaynakça

Çitgez, Muhammed (2012). “Kağızmanlı Hıfzı ve Cemal Hoca’nın Şiirlerinde Atasözü ve Deyim Varlığı”. Geçmişten Geleceğe Her Yönüyle Kağızman Sempozyumu. ed. Alparslan Yüce. Kars: Kafkas Üniversitesi Yay. 200-218.

https://kagizmangozlemgazetesi.tr.gg/Halk-Ozanlar%26%23305%3B.htm. [Erişim Tarihi: 31.03.2019].

http://www.ozanlar.biz/kag-sezai.html [Erişim Tarihi: 31.03.2019].

Kalkan, Emir (2015). 20. Yüzyıl Türk Halk Şairleri. Ankara: Ötüken Neşriyat.

Şahin, Salih (1983). Ozanlık Gelenekleri ve Doğulu Saz Şairleri. Ankara: Yorum Matbaacılık.


Madde Yazım Bilgileri

Yazar: MERYEM ÖZDEMİR
Yayın Tarihi: 12.04.2019
Güncelleme Tarihi: 12.12.2020

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ŞAHSENEM/ŞAHSENEM BACI/OZAN ŞAHSENEM/SENEM BACI, Şahsenem/Senem Akkaşd. 1945 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2COŞKUN GÖKTEKİNd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Tuncay Zavotçud. 1953 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4ZİYA, Yusufd. 1858 - ö. 1921Doğum YılıGörüntüle
5RIZAd. 1858 - ö. 1899Doğum YılıGörüntüle
6SIDKId. 1858 - ö. 1914Doğum YılıGörüntüle
7Abdurauf Abdurahim Fitretd. 1886 - ö. 4 Ekim 1938Ölüm YılıGörüntüle
8Kerim Tinçurind. 15 Eylül 1887 - ö. 15 Kasım 1938Ölüm YılıGörüntüle
9ZÜHDÎ, Hasand. 1860-1861 - ö. 25.09.1938Ölüm YılıGörüntüle
10POLATOĞLU, Yusuf Polatd. 28.10.1956 - ö. ?MeslekGörüntüle
11PENAHOV, Penah Eleskeroğlud. 1926 - ö. 1978-1979?MeslekGörüntüle
12AHMET ERSÖZd. 01.01.1943 - ö. ?MeslekGörüntüle
13ABDULLAH/DELİ KOÇ, Abdullah Koçd. 1964 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ERDEMOĞLU, Mehmet Ertemd. 10.03.1953 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15SELİM KALECİKLİd. 1925 - ö. 1955Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MESLEKÎ, Mustafa Bekird. 1858 - ö. 1930Madde AdıGörüntüle
17BAHŞETÎd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18KÖMÜRCÜOĞLU, Kadir Altaşd. 01.01.1950 - ö. ?Madde AdıGörüntüle