ABDÜLAZÎZ/AZÎZÎ, Hoca Sa’deddîn-zâde, Hoca Sa’deddîn-zâde Ahmed Efendi

(d. 26 Temmuz 1575/17 Rebiülâhir 983 - ö. 5 Aralık 1618/17 Zilhicce 1027)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

17 Rebiülâhir 983 / 26 Temmuz 1575 tarihinde İstanbul’da doğdu. Babası 1008/1599 tarihinde vefat eden Tâcü’t-tevârih yazarı, III. Murad’ın hocası Osmanlı şeyhülislam ve tarihçilerinden Hoca Sa’deddîn’dir. Hoca Sa’deddîn’in beş oğlundan dördüncü oğlu olan Abdülaziz, Hoca Sa’dedin-zâde olarak anıldı. Künyesi, Abdülaziz/Azizî/Hoca Sa’deddîn-zâde, Hoca Sa’deddîn-zâde A. Efendi b. Hoca Sa’deddîn Efendi b. Hasan Can b. Hafız Mehmed Efendi b. Cemâleddîn-i İsfehânî’dir. Büyük dedesi, Şah İsmâil’e intisap etmişken Çaldıran zaferinden sonra Yavuz Sultan Selim tarafından İranlı âlim ve sanatkârlarla birlikte Tebriz’den İstanbul’a getirilen ve padişahın güvenini kazanarak “hâfız-ı mahsûs-i sultânî” sıfatı ile Mısır seferine katılan İsfahanlı Hâfız Muhammed, dedesi Yavuz Sultan Selim’in çok sevdiği nedimi Hasan Can Çelebi’dir. (Turan 1998: 197) Abdülaziz, Ebu’s-Suûd-zâde Mustafa Efendi’nin damadıdır. Kardeşleri ilmiye sınıfında önemli görevlere gelmiştir. Ağabeyleri Mehmed ve Esad efendiler şeyhülislâm, Sâlih Efendi ise kazasker olarak görev yaptılar. (Turan 1998: 198)  Oğlu Bahâyî Mehmed Efendi ise divan sahibi, manzum fetvalar veren, Osmanlı şeyhülislamlarındandır. Abdülaziz Hoca Sa’deddîn-zâde, şiirlerinde Abdülaziz veya Azizî mahlaslarını kullandı.

Abdülaziz, ilk eğitimini babasından aldı ve ondan mülâzım oldu. Zilhicce 1003 / ağustos 1595 tarihinde İbâd-zâde yerine Gazanfer Ağa medresesine atandı. Hoca-zâdeler Kanunu üzerine dahl rütbesi ile cumadilâhir 1004 / şubat 1596’da Fehmî Efendi yerine Sahn müderrisliğine atandı. Sonra şaban 1006 / 1598 martında Bostan-zâde Mehmed Efendi yerine Sultan Selim Medresesine, cemaziyelevvel 1007 / aralık 1599 tarihinde Süleymaniye Medresesine tayin olundu. zilkade 1008 / mayıs 1600 tarihinde Süleymani’ye Darü’l-hadisinde Kara Abdurrahman Efendi yerine ders vermeye başladı. Şaban 1010 / ocak 1602’de Bostan-zâde yerine Bursa kadısı oldu ve cumadilula 1011 / ekim 1601 tarihinde, yerine Haydar Efendi getirilerek bu görevden azledildi. cumadilula 1012 / ekim 1603 tarihinde Kâf-zâde Efendi yerine Galata kadısı oldu. Rebilâhir 1013 / ağustos 1604’te Şeyhülislâm Yahyâ Efendi yerine İstanbul kadılığına getirildi. Aynı senenin şaban / aralık-ocak ayında bu görevden azledilerek yerine Bostan-zâde Mehmed Efendi atandı. safer 1015 / haziran 1606 senesinde Kemâl Efendi’nin yerine Anadolu kazaskeri oldu. Bu görevden safer 1017 / mayıs 1608 tarihinde azledilerek yerine Kethüda Mustafa Efendi getirildi. Aynı yılın ramazan / aralık ayında Damad Efendi yerine Rumeli kazaskerliğine tayin olundu. Şevval 1018 / ocak 1609 tarihinde bu görevinden emekli edilmişken Şeyhülislam Yahyâ Efendi’nin isteği üzerine ikinci kez Anadolu kazaskerliğine getirildi. Daha sonra 29 Safer 1020 / 13 Mayıs 1611 tarihinde ikinci kez Rumeli kazaskerliğine tayin olundu. Safer 1024 / mart 1615 tarihinde Kemal Efendi’nin Gelibolu’daki arpalığı kendisine verildi. 1026/ 1617 tarihinde hac görevini yerine getirdikten sonra İstanbul’a döndü. Bir yıl sonra hastalandığı için Gelibolu arpalığı ve görevlerini bıraktı. Abdülaziz Hoca Sa’deddin-zâde’nin bıraktığı Gelibolu arpalığı Abdürrezzak’a verildi. Vücudunun bazı yerlerine su toplandığı için 17 Zilhicce 1027 / 5 Aralık 1618 tarihinde 44 yaşındaki iken vefat etti. (Özcan 1989: 629) Vefat tarihinin Osmanlı Müellifleri’nde 1025/ 1616 olarak gösterilmesi doğru değildir. (Bursalı Mehmed Tâhir: 1333: 67) “Rûh-ı Azîz Efendi’ye Firdevs ola makâm” mısrası ölümüne tarih düşürülmüştür. (Zavotçu 2009: 106) Mezarı Eyüp’te babasının inşa ettirdiği Darü’l-kurra haziresinde, babasının mezarının yanındadır. (Tuman 2001: 672) 

1273 tarihli vakfiye kaydındaki bilgilere göre, Abdülaziz Hoca Sa’deddîn-zâde 1023 tarihli vakfiye ile yaptırılan zaviyeyi Mahmud Hüdâî ve müntesiplerine bırakmıştır. Bursalı Mehmed Tâhir, (1333: 67) bu bilgilere dayanarak Abdülaziz Hoca Sa’deddîn-zâde’nin Mahmud Hüdâî’nin o asırdaki halifelerine intisap etmiş olduğunu söyler.

Biyografik kaynaklarda Abdülaziz Hoca Sa’deddîn-zâde’nin Arapça, Farsça ve Türkçe şiirleri olduğu söylenmekle beraber bu şiirler ve şiirlerin niteliği hakkında herhangi bir bilgi mevcut değildir.  

Kaynakça

http://www.hicrimiladi.com/Tarih_cevirici.htm

Açıkgöz, Namık (1982) Riyazü’ş-Şuarâ. Riyazî Mehmet Efendi. Ankara Üniversitesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara.

Akgündüz, Ahmet (1994) “Ebussuûd Efendi”. İslâm Ansiklopedisi. C.10. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 365-371.

Bursalı Mehmed Tâhir (1333). Osmanlı Müellifleri. C.3. İstanbul: Matbaa-i Âmire.

İpekten, Haluk, M. İsen, R. Toparlı, N. Okçu, T. Karabey (1988). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: KB Yay.

İpşirli, Mehmet; Uzun, Mustafa (1991) “Bahâî Efendi”. İslâm Ansiklopedisi. C.4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 463-464.

Mehmed Süreyya (1996). Sicill-i Osmanî. C.3. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Özcan, Abdulkadir (hzl.) (1989). Nevizâde Atâyi. Hadâiku’l-Hakayık fî Tekmiletü’ş-Şakâyık. İstanbul: Çağrı Yayınları.

Tuman, Mehmet Nail (2001). Tuhfe-i Nâilî. Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. Ankara: Bizim Büro Yay. 673.

Turan, Şerâfettin (1998). “Hoca Sa’âdeddin”. İslâm Ansiklopedisi. C. 18. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 197-198.

Zavotçu, Gencay (2009) Rıza Tezkiresi (İnceleme-Metin). İstanbul: Sahhaflar Kitap Sarayı.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. VOLKAN KARAGÖZLÜ
Yayın Tarihi: 07.02.2014

Eserlerinden Örnekler

Zeyl-i lutfun dest-i mücrimden çeker sanman anı

Belki anlar hizmetiçün oldı dâmen der-miyân

Özcan, Abdulkadir (hzl.) (1989). Nevizâde Atâyi. Hadâiku’l-Hakayık fî Tekmiletü’ş-Şakâyık. İstanbul: Çağrı Yayınları. 630.

Zâr oldı gönül vasl ile hicrân arasında

Ömrüm geçiyor derd ile dermân arasında

Başdan dağıdup aklumı sevdâlara düşdüm

Ol gönül ile zülf-i perîşân arasında

Gülzâr-ı ruh-ı yârda güyâ ki dehânı

Bir gonce-i terdür gül-i handân arasında

Tuman, Mehmet Nail (2001). Tuhfe-i Nâilî. Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. Ankara: Bizim Büro Yay. 673.

Beyt:

Safâ bâğında şâd olsa dil-i şeydâ-yı pür-mihnet

Figân-ı andelîb irdükde alur aklını hayret

Dîger:

Gül-zâr-ı ruh-ı yârda gûyâ ki dehânı

Bir gonce-i terdür gül-i handân arasında 

Zavotçu, Gencay (2009) Rıza Tezkiresi (İnceleme-Metin). İstanbul: Sahhaflar Kitap Sarayı. 116.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1NA‘ÎM, Ebû İshak İsmail Na‘îm Efendid. Ocak 1646 - ö. 8 Ağustos 1725Doğum YeriGörüntüle
2FEYZÎ, Şeyh Feyzî-i Sûfîd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3TÂHİR, Halîfezâde Mehmed Efendid. ? - ö. 1774Doğum YeriGörüntüle
4Azîz, Abdülazîz bin Hoca Sâdeddînd. 1575 - ö. 1618Doğum YılıGörüntüle
5NİHÂLÎ, Vekil Sinanzâde Mehmed Nihâlî Efendid. ? - ö. 2 Ocak 1618Ölüm YılıGörüntüle
6ATÂYÎ, Nevâlizâde Atâullâh Atâyî Efendid. ? - ö. 1618Ölüm YılıGörüntüle
7SEBÂTÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1618Ölüm YılıGörüntüle
8Fütûhî, Abdülaziz Fütûhî Efendid. ? - ö. 1644-45MeslekGörüntüle
9S‘İD, Abdullah Sâ‘id Efendid. ? - ö. 1739-40MeslekGörüntüle
10NAZMÎ, Mehmed Nazmî Çelebid. ? - ö. 1667MeslekGörüntüle
11HEVESîd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12BAHRÎ, Mehmed Bahrî Efendi /Kara Çelebid. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13ŞÂNÎd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ŞEYHCANd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
15SABÂHÎ, Sabâhî Çelebid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
16RÂŞİD, Sârim İbrahim Paşazâde Hacı Râşid Mehmed Beyd. ? - ö. 3 Mayıs 1804Madde AdıGörüntüle