ÂZİM, Şa’bânzâde Mehmed Efendi

(d. ?/? - ö. 1712/1124)
Divân Şâiri
(Divan/Yazılı Edebiyat / 17. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Mehmed’dir. Müderris, kadı, defterdar ve kazaskerlik görevlerinde bulunan Şabanzâde Mehmed Muhteşem Efendi’nin küçük oğludur. Doğum tarihi ve yeri hakkında bilgi yoktur. Öğrenimini tamamladıktan sonra 1097 / 1685’ te padişah tarafından üst düzey ilim adamları ve kadıların çocuklarına verilen mülazimlik (Stajyerlik) konumuna getirilerek Şeyhülislam Ankaravî Mehmed Efendi’ye mülâzim olur. Daha sonra sırasıyla Kırk Akça Medrese, 1118 /1706’da Tûtî Latif Medresesi, 1122 / 1710’da Rahîkî Medresesi müderrisliklerinde bulunur. Şeyhülislâm Paşmakçızâde Seyyid Ali Efendi’den hâric medresesinde görevlendirilmişken 1124 / 172 tarihinde veba hastalığına yakalanır ve ölür (Şeyhî 1989: 4/ 344-345).

“Muhammed âzim ola hulde rûhun”

mısraı ölümüne tarihtir (Ayvansarâyî: 1985: 165)

Âzim gençlik yıllarında şiir ve inşaya merak salmıştır. Arapça ve şiir konusunda çok kabiliyetlidir. Aydınlık bir zihni ve iyiyi kötüden gayet iyi fark edebilen tenkitçi bir yaratılışı vardır. Kısa zamanda birçok şiir yazmaya kâdirdir (Çapan 2005: 416). İlim ve maariften çok zevk alır, tarihî nükte ve edebî latifelerden hoşlanır. Anlayışı açık, şuh tabiatlı, eğlenceye düşkün olup afyon mübtelâsıdır ki ölümü de bu yüzden olsa gerektir (Şeyhî 1989: 4/ 345).

Kaynaklar onun şairliğinden söz ederken Leylî vü Mecnûn’u olduğunu ve ona zeyl yazdığını (Çapan 2005: 416) söylese de bu eserine tesâdüf edilmiş değildir. Âzim’in Dîvân’ı İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi T.760/3 ve Süleymâniye Kütüphânesi Lala İsmâil Efendi nu.447/4’te kayıtlıdır.

Kaynakça

Abdulkadiroğlu, Abdulkerim (hzl.) (1999). İsmail Belîğ, Nuhbetü’l-Âsâr Li-Zeyli Zübdeti’l-Eş’âr. Ankara: AKM Yay.

Akbayar, Nuri (hzl.) (1998). Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî (Yâhud Tezkîre-i Meşâhir-i Osmânî). C. 5. İstanbul: Kültür Bakanlığı-Tarih Vakfı Ortak Yay.

Çapan, Pervin (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi, Tezkîre-i Safâyî, (Nuhbetü’l-Âsâr Min Fevâ’idü’l-Eş’âr). Ankara: AKM Başkanlığı Yay.

Derin, Fahri Ç., Çabuk, Vahid (hzl.) (1985). Hafız Hüseyin Ayvansarayi, Mecmua-i Tevârîh. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fak. Yay., Edebiyat Fak. Bs.evi.

İnce, Adnan (hzl.) (2005). Tezkîretü’ş-Şu’arâ, Sâlim Efendi. Ankara: AKM Yay.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Mehmet Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî- Dîvân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. C. 2. Ankara: Bizim Büro Yay.

Müstakimzâde Süleymân Sa’deddin Efendi (2000). Mecelletü’n-Nisâb, Tıpkıbasım, Ankara, Kültür Bakanlığı Kütüphaneler Genel Müdürlüğü Yay.

Özcan, Abdulkadir (hzl.) (1989). Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyiü'l-Fudalâ, Şakâik-i Nu'maniye ve Zeyilleri, C.4. İstanbul: Çağrı Yay. 73-74.

Özkan, Feridun Hakan (1997). Şa'banzade Mehmed Muhteşem ve Münazara-i Tiğ u Kalem'i. Yüksek Lisans Tezi. Afyon: Afyon Kocatepe Ünv. 

Özkan, Feridun Hakan (1999). “Şa'banzâde Mehmed Muhteşem’in Hayatı ve Eserleri”. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi Dr.Himmet Biray Özel Sayısı. 568-578.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. FERUDUN HAKAN ÖZKAN
Yayın Tarihi: 06.02.2014

Eserlerinden Örnekler

Nümâyân zahm zahm-ı laht-ı dil şemşîr nâ-ma’lûm

Eser peydâ mü’essir gâ’ib ü te’sîr nâ-ma’lûm

Nice dânişverân-ı ‘âlem izhâr-ı telâş itmez

Kazâ der-zîr-i gayb u şîve-i takdîr nâ-ma’lûm

Cihânda bezl-i cûd olmaz meger tâ devr-i Âdem’den

Kerem kim bu da şahs-ı mekrümet tahmîr nâ-ma’lûm

Edenler fenn-i aşkı böyle etmiş ihtiyâr Âzim

Ki elfâzı heme nâ-âşnâ ta’bîr nâ-ma’lûm

İnce 2005: 484; Çapan 2005: 416

Gamzen ki gülbin-i dile hûn-ı ciger virür

Her şâh-ı nevber-i müje yâkût-ı ter virür

Harf-i peyâm-ı la’li ol Îsî-tekellümün

Dil-mürdegân-ı hasrete cândan haber virür

Fikr-i gubâr-ı ârızı ola şûh-ı nevresün

Çeşm-i alîle nûr-ı cilâdan eser virür

Böyle kalursa kâkül-i pür-pîçi korkarın

Uşşâk-ı zâra dağdağa-i derd-i ser virür

Dûnân-ı dehr-i siyehe minnet-res olmasun

Cûyâ-yı zahm-ı minnete merhem zarâr virür

Âlûde-dâmen oldığın arz eyler ‘Âzimâ

Sanma şafak ki dâmen-i gerdûna fer virür

Şeyhî 1989: 4/ 345; Abdulkadiroğlu 1999: 254

Şehper-i bülbül çü pür-tîrdür sensüz bana

Gonce-i gül hancer-i tedmîrdür sensüz bana

‘İşve-i hûrâ-yı cennet safha-i endîşeme

Çün nukûş-ı hâme-i tasvîrdür sensüz bana

‘Âzimâsâ teşneyem cân-bahş-ı la’l-i nâbuna

Mevc-i sahbâ cevher-i şemşîrdür sensüz bana

İnce 2005: 484; Tuman 2001: II/612

Germ-ihtilât-ı nîk ü bed evvel reviş budur

Rûşen-nihâd-ı âyine-i tab’ ol ki iş budur

Ser-mest-i nâz rişte-be-kef kasdı cân gibi

Gâfil mebâş ey dil-i şeydâ geliş budur

Dîvâna var ‘Âzim -i semt-i tecerrüd ol

Ey hûşmend şîve-i dânâ-menîş budur

Abdulkadiroğlu, Abdulkerim (hzl.) (1999). İsmail Belîğ, Nuhbetü’l-Âsâr Li-Zeyli Zübdeti’l-Eş’âr. Ankara: AKM Yay. 254